Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z codziennej praktyki , Otwarty dostęp

15 lutego 2022

NR 66 (Styczeń 2022)

Płukanki w aspekcie klinicznym

0 388

Płukanki, czyli preparaty do płukania jamy ustnej, są zwykle produktami gotowymi, złożonymi i wieloskładnikowymi. Są bardzo istotną składową domowych zabiegów higienicznych wykonywanych codziennie przez pacjentów.

Płukanki, czyli preparaty do płukania jamy ustnej, są zwykle produktami gotowymi, złożonymi i wieloskładnikowymi. I tu pojawia się pierwszy podział płukanek – na jedno- i wieloskładnikowe. Tą pierwszą, jednoskładnikową, będzie np. 3-proc. roztwór wody utlenionej. Preparaty jednoskładnikowe częściej będą stosowane do płukania kieszonek przyzębnych niż całej jamy ustnej (ryc. 1).
 

POLECAMY

Ryc. 1. Podział płukanek ze względu na ilość substancji aktywnych


Z kolei płukanki wieloskładnikowe, jak sama nazwa wskazuje, są mieszaniną różnych składników. W ich skład wchodzą: woda, substancje aktywne (działające bakteriostatycznie i/lub bakteriobójczo, i/lub grzybobójczo)*, detergenty, emulgatory, kwasy, barwniki, substancje zapachowe i smakowe, w części z nich znajduje się również alkohol (ryc. 2).
 

Ryc. 2. Skład płukanek wieloskładnikowych


Kwiatkowska i wsp. w swoim artykule poruszają ważną kwestię, a mianowicie, że zarówno środowisko naukowe, jak i chyba przede wszystkim środowisko kliniczne potrzebują wyników badań, które ostatecznie i jednoznacznie wyjaśniłyby, czy włączanie do składu płukanek alkoholu ma wpływ na ich skuteczność, czy też nie (ryc. 3). Aktualny stan wiedzy potwierdza, że alkohol etylowy działa konserwująco. Poprawia transport niektórych substancji aktywnych do wnętrza biofilmu i może służyć jako rozpuszczalnik olejków eterycznych (OE). Ponadto może być stosowany w celu wzmocnienia ich działania. Ta ostatnia kwestia – wzmocnienia działania OE – jest jednak dyskusyjna. Van Leeuwen i wsp. w swojej pracy (systematycznym przeglądzie piśmiennictwa) wykazali, że alkoholowy roztwór płukanek z OE nie przyczynił się do ich zwiększonej skuteczności.
 

Ryc. 3. Podział płukanek ze względu na zawartość alkoholu etylowego


Płukanki wieloskładnikowe mogą mieć identyczny lub bardzo zbliżony do siebie skład, a jednak być dostępne na rynku pod różnymi nazwami handlowymi. Mogą mieć również taką samą nazwę i znacząco różnić się składem czy proporcjami substancji aktywnych (światowy rynek, na którym są dystrybuowane).

Płukanki jako istotny element zabiegów higienicznych

Płukanki są bardzo istotną składową domowych zabiegów higienicznych wykonywanych codziennie przez pacjentów (ryc. 4). O ile szczotkowanie zębów (i/lub uzupełnień protetycznych) oraz nitkowanie przestrzeni międzyzębowych (i rzadziej stosowanie skrobaczki do języka) są mechanicznym sposobem na eliminację płytki nazębnej, o tyle płukanki to przede wszystkim sposób chemiczny. Owszem, energiczne płukanie może spowodować oderwanie się słabo przylegających do powierzchni gładkich zębów resztek pokarmowych (o ile nie był to pokarm kleisty) i materia alba, jednak biofilm, dojrzała płytka nazębna, ma spoistą konsystencję i przylega do twardych powierzchni, przez co nie można go usunąć samym płukaniem. Płukanka zależnie od zawartości substancji aktywnych i ich stężenia może mieć działanie: bakteriostatyczne, bakteriobójcze, grzybobójcze i w związku z tym zmniejszyć liczbę patogenów występujących w jamie ustnej. Niewyeliminowanie płytki nazębnej i kamienia nazębnego (przez mechaniczne oczyszczenie) i przewlekłe stosowanie płukanek o niewielkich (zbyt niskich, by miały działanie terapeutyczne) stężeniach substancji aktywnych, np. CHX, może doprowadzić w przyszłości do rozwoju tolerancji przez bakterie i powstania szczepów opornych.
 

Ryc. 4. Podział płukanek ze względu na użytek


Płukanki są środkiem wspomagającym, stosowanym w trakcie postępowania profilaktyczno-leczniczego w gabinecie stomatologicznym. Profilaktycznym, stosowanym zaraz po zdjęciu przez pacjenta maseczki na fotelu w celu zmniejszenia ilości patogenów. Ma to znaczenie zarówno dla pacjenta (obniżenie przejściowej bakteriemii w trakcie zabiegów leczniczych: skalingu, oczyszczania powierzchni zębów szczoteczką, użycia paska do formówki itp.) oraz personelu medycznego (mniejsza ilość wirusa SARS-CoV-2 w aerozolu). Ale również profilaktycznym w znaczeniu profilaktyki próchnicy czy profilaktyki periodontopatii (ryc. 5).
 

Ryc. 5. Cel stosowania płukanek


W tej pierwszej istotne będzie, czy płukanka zawiera fluor oraz w jakiej postaci (fluorek sodu, fluorek cyny) i w jakiej ilości (ryc. 6). Ten podział płukanek będzie miał również znaczenie ze względu na trend panujący wśród pacjentów, a mianowicie obawę przed szkodliwością fluoru. Niektórych pacjentów można przekonać o korzyści płynącej z zastosowania fluoru, jego związku z remineralizacją twardych tkanek zęba i zmniejszeniem ryzyka próchnicy. Jednakże pewna grupa pacjentów pozostaje głucha na te argumenty. 
 

Ryc. 6. Podział płukanek ze względu na zawartość fluoru


W profilaktyce i leczeniu periodontopatii ogromne znaczenie będą miały środki zmniejszające ilość patogenów. Na przykład stosunkowo nowy na rynku preparat OXYSAFE Liquid Professional® to jedyna płukanka uwalniająca aktywny tlen. Jest to składnik systemu zalecanego do profesjonalnego leczenia kieszonek przyzębnych w celu zmniejszenia ich głębokości.
Płukankami, które stosujemy jedynie w gabinecie stomatologicznym, są te zawierające 10-proc. powidonek jodyny. Warto pamiętać przed zastosowaniem tej substancji aktywnej o dopytaniu pacjenta o brak alergii na jod oraz brak schorzeń tarczycy.

Roślinna rewolucja

Zainteresowanie olejkami eterycznymi w stomatologii oraz ich zastosowanie w płukankach do jamy ustnej jest wynikiem ich właściwości antyseptycznych i przeciwzapalnych. Najczęściej wykorzystywane olejki to:

  • olejek miętowy – zawiera mentol. Jest pozyskiwany z liści mięty pieprzowej (Menthae piperitae folium). Ma właściwości przeciwbólowe, przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze, przeciwzapalne i regeneracyjne, 
  • olejek tymiankowy – zawiera tymol. Jest pozyskiwany z tymianku pospolitego (Thymus vulgaris). Mniejszą zawartość tymolu i zbliżone, choć nieco słabsze, działanie ma ziele macierzanki (Serpylli herba), konkretnie macierzanki piaskowej (Thymus serpyllum). Olejek tymiankowy działa przeciwbólowo, antyseptycznie – przeciwbakteryjnie, przeciwgrzybiczo, przeciwwirusowo, przeciwzapalnie,
  • olejek eukaliptusowy – zawiera eukaliptol. Jest pozyskiwany z eukaliptusa gałkowego (Eucalyptus globulus). Wykazuje działanie przeciwzapalne, antyseptyczne, przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe,
  • olejek szałwiowy – jest pozyskiwany z szałwii lekarskiej (Salvia officinalis). Działa szczególnie hamująco na bakterie Gram-dodatnie. Wyciągi i napary z szałwii mają działanie antyseptyczne i ściągające, ponadto wzmacniają włośniczki i drobne naczynia krwionośne, zmniejszając krwawienie. Mają również potencjał przeciwwirusowy,
  • olejek wintergrinowy – jest otrzymywany z rośliny o nazwie golteria rozesłana (Gaultheria procumbens). W trakcie procesu destylacji i pozyskiwania olejku dochodzi do uwolnienia naturalnego salicylanu metylu. Ma on podobne właściwości do kwasu acetylosalicylowego (zawartego np. w aspirynie). Olejek wintergrinowy ma działanie przeciwzapalne, przeciwbólowe i antyseptyczne.

Płukanki zawierające olejki eteryczne (zależnie od tego, jaki to olejek i jakie jest jego stężenie) poprzez przenikanie do głębszych warstw biofilmu powodują niszczenie ścian komórkowych bakterii, strącanie białek i hamowanie aktywności niezbędnych enzymów. W wyniku takiego działania dochodzi do rozluźnienia i rozpuszczenia tej zbitej, zorganizowanej struktury, a w konsekwencji destrukcji biofilmu. Szczególnie istotne jest to w miejscach trudno dostępnych dla szczoteczki i nici dentystycznej.
Między innymi tacy autorzy jak Pan i wsp. oraz Whitaker i wsp. wykazali w swoich badaniach in vitro, że płukanki zawierające olejki eteryczne powstrzymują baterie przed agregacją i wytworzeniem biofilmu, równocześnie są skuteczne wobec jego formy planktonicznej.
Filoche i wsp. oceniali wpływ olejków (cynamonowego, z drzewa herbacianego [Melaleuca alternifolia], manuka [Leptospermum scoparium], Leptospermum morrisonii, arniki, eukaliptusa, grejpfruta, mentol, tymol) oraz płukanki Listerine® Cool Mint na bakterie Streptococcus mutans i Lactobacillus plantarum. Cynamon wykazał najwyższy potencjał antybakteryjny. Manuka, L. morrisonii, olejek z drzewa herbacianego i tymol również wykazywały potencjał antybakteryjny, lecz w mniejszym nasileni...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy