Dołącz do czytelników
Brak wyników

To wiedzieć powinniśmy , Otwarty dostęp

10 lutego 2021

NR 60 (Styczeń 2021)

Odpowiedzialność za błąd medyczny w czasie pandemii

138

Przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych często dochodzi do popełnienia błędu medycznego. Świadomość prawna pacjentów ciągle wzrasta, podobnie jak liczba wszczynanych przeciwko lekarzom postępowań i wysuwanych względem nich roszczeń. Lekarz może zostać pociągnięty do odpowiedzialności zawodowej, cywilnej czy nawet karnej. Błędy medyczne pojawiają się tam, gdzie udzielane są świadczenia zdrowotne. W czasie pandemii SARS-CoV-2 zmniejszyła się co prawda liczba błędów medycznych związanych z planowymi zabiegami, które obecnie są odwoływane, pojawiły się natomiast błędy medyczne związane m.in. z leczeniem i diagnostyką COVID-19, a także z leczeniem pozostałych chorób w warunkach pandemii.

Błąd medyczny

Tytułem wstępu należy omówić samo pojęcie błędu oraz jego rodzaje, by móc kolejno przejść do kwestii odpowiedzialności prawnej, w sytuacji gdy dojdzie do jego popełnienia. Dotychczas nie została skonstruowana normatywna definicja błędu medycznego. Niejednokrotnie używane są zamiennie określenia takie jak błąd w sztuce lekarskiej czy też błąd lekarski. Określenia te nie są jednak zbyt trafne z tego względu, że wskazują wyłącznie na lekarza jako osobę odpowiedzialną za podejmowane wobec pacjenta działania. Niejednokrotnie przecież skutek danych działań stanowi wynik czynności podjętych przez kilka osób, nie zaś wyłącznie przez konkretnego lekarza. Dlatego też określenie błąd medyczny należałoby uznać za zdecydowanie trafniejsze aniżeli błąd lekarski czy błąd w sztuce lekarskiej1. 
Najważniejszy akt prawny, który reguluje w sposób ogólny odpowiedzialność za leczenie, to Kodeks etyki lekarskiej2. Jego przepisy stosuje się odpowiednio do zawodu stomatologa. Definicję samego błędu medycznego jako postępowania sprzecznego z powszechnie uznanymi zasadami wiedzy medycznej można zaś wywieść z art. 4 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty3 (dalej w skrócie: u.z.l.l.d.), zgodnie z którym: Lekarz ma obowiązek wykonywać zawód zgodnie ze wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej, dostępnymi mu metodami i środkami zapobiegania, rozpoznawania i leczenia chorób, zgodnie z zasadami etyki zawodowej oraz z należytą starannością, a także zgodnie z obowiązującymi normami prawa. 
Należy zwrócić uwagę, że chodzi tu o wiedzę aktualną w chwili wykonywania zabiegu. Kolejno wymienione przez art. 4. u.z.l.l.d (…) normy prawne oraz ich wykładnia doktrynalna pozwalają na wyważenie interesów obu stron – pracowników medycznych i pacjenta. Prawo chroni interes pacjenta, nakazując osobom wykonującym zawód medyczny przestrzeganie obowiązujących norm prawnych. W przypadku ich naruszenia pacjentowi przysługuje prawo dochodzenia roszczeń, jeżeli jego dobra osobiste zostały naruszone, oraz w przypadku wystąpienia szkody. Prawo chroni także pracowników medycznych przed poniesieniem odpowiedzialności za niekorzystne dla pacjenta, a niezawinione przez nich skutki interwencji medycznych4.
Błąd medyczny niejednokrotnie stanowił przedmiot rozważań Sądu Najwyższego, który w swych wyrokach starał się niejako zdefiniować jego pojęcie. Uszkodzenia ciała, będące następstwami zabiegów leczniczych, a więc czynności zmierzających również do ochrony życia i zdrowia ludzkiego, pozbawione są cech materialnej bezprawności pod warunkiem dokonania zabiegu w sposób zgodny z powszechnie uznanymi zasadami wiedzy i sztuki lekarskiej5. Ustalenie błędu w sztuce lekarskiej zależy od odpowiedzi na pytanie, czy postępowanie lekarza w konkretnej sytuacji i z uwzględnieniem całokształtu okoliczności istniejących w chwili zabiegu, a zwłaszcza tych danych, którymi wówczas dysponował lub mógł dysponować, zgodne było z wymaganiami aktualnej wiedzy i nauki medycznej oraz powszechnie przyjętej praktyki lekarskiej6. Również błędem w sztuce lekarskiej jest czynność (zaniechanie) lekarza w zakresie diagnozy i terapii, niezgodna z nauką medyczną w zakresie dla lekarza dostępnym7. Podsumowując, błąd medyczny uwarunkowany jest aktualnym stanem wiedzy o sposobach postępowania medycznego, jakie zostały uznane (na podstawie wyników badań naukowych) za rozwiązania optymalne z punktu widzenia bilansu korzyści oraz ryzyka.
Każdy lekarz obarczony jest ustawowym obowiązkiem stałego doskonalenia zawodowego8, dlatego też posłużenie się nieaktualną czy też uważaną za przestarzałą metodą leczenia może być potraktowane jako błąd. Z reguły zakłada się, że nowsze metody leczenia są mniej obciążające lub obarczone mniejszym ryzykiem powikłań, dlatego to właśnie na nie należy się decydować. Powikłanie traktowane jako normalny możliwy do wystąpienia skutek przy wyborze starszej metody w przypadku metody nowszej może zostać nawet całkowicie wyeliminowane. Z tego względu dokonanie wyboru spośród kilku aktualnych metod może również okazać się istotne w procesie leczenia konkretnego pacjenta, a dobór niewłaściwej metody może zostać uznany za błąd.
Najczęstszymi przyczynami powstania błędu są przykładowo:

POLECAMY

  • nieznajomość zasad wiedzy,
  • brak pełnej diagnozy,
  • zignorowanie nietypowych objawów choroby czy też w ogóle brak reakcji na symptomy,
  • przeoczenie objawów choroby lub dających się stwierdzić właściwości organizmu, w tym także z powodu niewykorzystania środków pomocniczych,
  • niewłaściwe przyporządkowanie danego przypadku,
  • błędne czy niepełne zapisy w dokumentacji medycznej,
  • brak jasnego przekazu informacji dla pacjenta,
  • niedbałe wykonywanie czynności leczniczych9.

Za przykłady samych błędów medycznych mogą posłużyć:

  • zwłoka w udzieleniu niezbędnej i natychmiastowej pomocy,
  • niewysterylizowanie potrzebnych do użycia przez lekarza narzędzi,
  • pomylenie opakowań leku i podanie niewłaściwego produktu pacjentowi czy też podanie innego leku na skutek niesprawdzenia w dokumentacji medycznej odpowiednich danych dotyczących konkretnego pacjenta,
  • wykonanie niepotrzebnego zabiegu, np. na zdrowym zębie10.

W wielu sprawach, by ustalić, czy doszło do popełnienia błędu medycznego, konieczne jest powołanie biegłego i sporządzenie przez niego opinii, w niebudzących jednak wątpliwości sytuacjach sąd nie będzie korzystał z takiego rozwiązania.

Rodzaje błędów

Najpopularniejszym w piśmiennictwie11 podziałem błędów medycznych jest ich podział na podstawie kryterium etapu leczenia. I tak wyróżnia się kolejno:

  • błąd diagnostyczny/rozpoznania – dochodzi do niego na etapie rozpoznawania, stawiania diagnozy,
  • błąd terapeutyczny/leczniczy – naruszenie reguł nastąpiło już w czasie podejmowania czynności zmierzających do przywrócenia zdrowia,
  • błąd techniczny – manualny, np. nieprawidłowo wykonana procedura,
  • błąd organizacyjny – dotyczy osób organizujących świadczenia zdrowotne, np. niewłaściwe zaplanowanie obsady, 
  • błąd orzeczniczy/opiniodawczy – wydawanie orzeczeń lekarskich i opinii niezgodne z zasadami aktualnej wiedzy i doktryną opiniodawczą,
  • niekiedy wyodrębnia się również błąd decyzyjny – klasyczny błąd diagnostyczny i terapeutyczny popełniany przez lekarzy diagnozujących nieprawidłowo i nieadekwatnie do stwierdzonego stanu klinicznego leczonego pacjenta; przykładowo, gdy lekarz niesłusznie decyduje o niehospitalizowaniu pacjenta12.

Odnosząc się krótko do dwóch najczęstszych błędów, tj. błędu diagnostycznego i terapeutycznego, ten pierwszy polega na stwierdzeniu choroby nieistniejącej bądź na nierozpoznaniu rzeczywistej choroby. Najczęściej wynika on z wadliwych przesłanek, jakimi przy stawianiu diagnozy kierował się lekarz. Błędne rozpoznanie może nie znajdować potwierdzenia w występujących objawach, może być konsekwencją nieprzeprowadzenia badań pomocniczych czy zebrania wywiadu w niedokładny sposób. Błąd terapeutyczny natomiast polega na wyborze niewłaściwej metody leczenia, przykładowo na zaordynowaniu niewłaściwego leku. Co istotne, niepożądany efekt terapeutyczny nie zawsze stanowi wynik błędu medycznego. Zazwyczaj jest skutkiem okoliczności niezależnych od prawidłowej diagnozy i zastosowania właściwego leczenia. 
Powyższe rozróżnienie utrwalone zostało przez wyrok Sądu Najwyższego, w którym uznano, że wykonanie zabiegu operacyjnego jest końcowym etapem procedury, na którą składa się na ogół wiele świadczeń diagnostycznych wykonywanych przez różnych specjalistów, stanowiących podstawę do rozpoznania choroby, podjęcia decyzji o zabiegu operacyjnym i jego zakresie. Pojęcie „błędu w sztuce lekarskiej” odnosi się zatem nie tylko do błędu terapeutycznego (błędu w leczeniu, w tym błędu operacyjnego), ale również do błędu diagnostycznego (błąd rozpoznania). W wypadku konieczności poprzedzenia zabiegu operacyjnego specjalistycznymi badaniami błąd diagnostyczny może się odnosić do etapu tych badań, a jego konsekwencją może być błędna diagnoza schorzenia prowadząca do błędnej decyzji o zabiegu operacyjnym lub o zakresie takiego zabiegu13.
Sąd Apelacyjny w Katowicach14 w swym orzeczeniu zwrócił uwagę: Pojęcie „błędu w sztuce lekarskiej” odnosi się nie tylko do błędu terapeutycznego (błędu w leczeniu, w tym błędu operacyjnego), ale również do błędu diagnostycznego (błędu rozpoznania). (…) W wypadku konieczności poprzedzenia zabiegu operacyjnego specjalistycznymi badaniami błąd diagnostyczny może się odnosić do etapu tych badań, a jego konsekwencją może być błędna diagnoza schorzenia prowadząca do błędnej decyzji o zabiegu operacyjnym lub o zakresie takiego zabiegu. Natomiast by, nie narażając pacjenta na pogorszenie stanu zdrowia, osiągnąć pożądany efekt terapeutyczny, lekarz ma obowiązek działania zgodnie z najnowszą wiedzą medyczną i należytą starannością. Niepożądany efekt terapeutyczny nie zawsze jednak jest wynikiem błędu medycznego, niejednokrotnie może być on skutkiem okoliczności zaistniałych niezależnie od prawidłowej diagnozy i zastosowania właściwego leczenia oraz starannej opieki medycznej15.
Ponadto od błędu medycznego należy odróżnić atypową reakcję pacjenta, jaka wystąpiła na zastosowane względem niego działania. Jak wskazał Sąd Apelacyjny w Szczecinie: Ocena istnienia elementu subiektywnego winy lekarza wymaga wyraźnego rozróżnienia błędu medycznego jako odstępstwa od wzorca i zasad należytego postępowania z uwzględnieniem profesjonalnego charakteru działalności sprawcy od powikłania, które stanowi określoną, niekiedy atypową reakcję pacjenta na prawidłowo podjęty i przeprowadzony zespół czynności leczniczych, a także tzw. niepowodzenie medyczne16.

Odpowiedzialność

Warunki powstania odpowiedzialności
Zwykle, by powstała odpowiedzialność, muszą zostać spełnione trzy warunki, a mianowicie:

  1. zdarzenie, z którym system prawa łączy czyjś obowiązek naprawienia szkody;
  2. powstanie szkody17;
  3. związek przyczynowy pomiędzy zdarzeniem a szkodą.

Rozmiar należnego odszkodowania determinowany jest przez wielkość doznanej szkody. Związek przyczynowy odgrywa niejako podwójną rolę, stanowi nie tylko warunek odpowiedzialności odszkodowawczej, ale także w sposób pośredni wpływa na wielkość odszkodowania18. 
Pojęcie związku przyczynowego regulowane jest przez Kodeks cywilny (dalej w skrócie: k.c.), który w swym art. 361 § 1 stanowi: zobowiązany do odszkodowania ponosi odpowiedzialność tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła. Postępowanie stomatologa, które będzie skutkowało odpowiedzialnością prawną, może polegać zarówno na działaniu, jak i na zaniechaniu podjęcia danych czynności. Natomiast następstwa tychże działań czy zaniechań muszą być uznawane za „normalne”, nie zaś ekstraordynaryjne, atypowe. W swym wyroku Sąd Najwyższy stwierdził: Normalny związek przyczynowy między określonym zdarzeniem a szkodą zachodzi wówczas, gdy w danym układzie stosunków i warunków oraz w zwyczajnym biegu rzeczy, bez zaistnienia szczególnych okoliczności, szkoda jest normalnym następstwem tego rodzaju zdarzeń19. 
Szkody dzielą się zatem na takie, które:

  • wynikają z błędów (wszelkich uchybień zasadom wiedzy stomatologicznej),
  • nie wynikają z błędów.

Wśród szkód wynikłych z błędów są szkody z:

  • błędów zawinionych
  • i niezawinionych.

Wyłącznie szkody wynikłe z błędów zawinionych podlegają obowiązkowi naprawienia i tylko ujemne następstwa błędów zawinionych mogą być uznane za czyny podlegające odpowiedzialności.
Mimo że tylko błąd zawiniony stanowi warunek konieczny odpowiedzialności prawnej stomatologa, to jednak zdarzają się błędy, których już samo wystąpienie przesądza o zawinieniu. Mowa tu o błędach wynikających z ewidentnej niewiedzy w dziedzinie stomatologii.
Uchybienie obowiązkowi kompetencji samo w sobie pozwala przypisać każdemu profesjonaliście zarzut winy, a w przypadku lekarzy będzie to tym łatwiejsze, że ciąży na nich generalny obowiązek stałego doskonalenia zawodowego. 
Należy mieć na względzie, że działanie lekarza jest działaniem starannego działania, nie zaś rezultatu. Wysokie wymagania stawiane lekarzom nie oznaczają ich odpowiedzialności za wynik (rezultat) leczenia ani odpowiedzialności na zasadzie ryzyka. Odpowiedzialność lekarza powstanie zatem w wypadku błędu w sztuce medycznej, czyli przeprowadzenia zabiegu niezgodnie z zasadami wiedzy medycznej, jeżeli był to błąd zawiniony, polegający za zachowaniu odbiegającym od ustalonego wzorca. Przy ocenie postępowania lekarza należy mieć na względzie uzasadnione oczekiwanie co do braku narażenia pacjenta na pogorszenie stanu zdrowia20.

Rodzaje odpowiedzialności

Przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych istnieją trzy podstawowe rodzaje odpowiedzialności: zawodowa, cywilna i karna. Przy wykonywaniu czynności zawodowych stomatolog może zostać pociągnięty do każdej z nich z osobna, jak również do wszystkich łącznie (nie wykluczają się one wzajemnie). Przy każdym z powyżej wskazanych rodzajów odpowiedzialności błąd stanowi warunek konieczny dla jej powstania, musi on być jednak zawiniony. Winę można przypisać w wypadku wystąpienia elementu obiektywnej i subiektywnej niewłaściwości postępowania. Element obiektywny występuje w wypadku naruszenia zasad wiedzy medycznej, doświadczenia i deontologii, zaś element subiektywny wiąże się z zachowaniem przez lekarza staranności ocenianej przy przyjęciu kryterium wysokiego poziomu przeciętnej staranności zawodowej21.
Roszczenia pacjentów z tytułu błędu medycznego w czasie pandemii nie różnią się od tych, które dotyczą innego rodzaju błędów w procesie leczenia. Pacjenci mogą korzystać z tych samych rozwiązań, które obowiązywały przed pandemią, tj. z instrumentów cywilno- i prawnokarnych, lub skierować stosowny wniosek do właściwej Wojewódzkiej Komisji ds. Orzekania o Zdarzeniach Medycznych.

I. Odpowiedzialność karna
To odpowiedzialność za popełnienie przestępstwa, czyli zachowania zaklasyfikowane przez ustawodawcę jako szczególnie niebezpieczne dla porządku prawnego, godzące w takie wartości jak zdrowie czy nawet życie pacjenta.
Za naruszenie tych dóbr może zostać nałożona kara pozbawienia wolności, ograniczenia wolności bądź grzywna. Polska ustawa karna co prawda nie zawiera przepisów, które wprost odnosiłyby się do lekarzy, jednakże za podstawę odpowiedzialności przykładowo mogą posłużyć następujące artykuły Kodeksu karnego (dalej w skrócie: k.k.):

  • art. 148 k.k. – zabójstwo,
  • art. 155 k.k. – nieumyślne spowodowanie śmierci,
  • art. 156 k.k. – spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu,
  • art. 157 k.k. – spowodowanie lekkiego lub średniego uszczerbku na zdrowiu,
  • art. 160 k.k. – narażenie człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu,
  • art. 162 k.k. – nieudzielenie pomocy człowiekowi znajdującemu się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu,
  • art. 192 k.k. – wykonanie zabiegu leczniczego bez zgody pacjenta.

Przesłanki odpowiedzialności karnej są następujące:

  • błąd,
  • ujemne następstwa dla zdrowia lub życia pacjenta określone w przepisach prawa karnego,
  • związek przyczynowy między błędem a ujemnymi następstwami,
  • wina osoby wykonującej zabieg.

Powyższe przesłanki, by skutkować odpowiedzialnością prawną, muszą wystąpić łącznie. 

II. Odpowiedzialność cywilna
Przy odpowiedzialności cywilnej przesłanki są podobne jak przy omówionej odpowiedzialności karnej. Różnią się natomiast tym, że w procedurze cywilnej odpowiednikiem ujemnych następstw dla zdrowia lub życia pacjenta jest wyrządzenie szkody majątkowej lub niemajątkowej (tzw. krzywdy). Cywilny rodzaj odpowiedzialności zasadniczo związany jest ze skutkiem, czyli właśnie ze szkodą dla pacjenta. Podstawę odpowiedzialności przewiduje art. 415 k.c. ustanawiający fundamentalną zasadę: Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia. Przepis ten oznacza, że stomatolog może ponosić odpowiedzialność, gdy jego zachowaniu polegającemu na działaniu bądź zaniechaniu można przypisać winę, skutkiem zaś zawinionego działania czy zaniechania jest szkoda wyrządzona pacjentowi.
Szkoda może przybrać postać szkody majątkowej bądź niemajątkowej. Wyrządzenie szkody generuje obowiązek zapłaty. W przypadku szkody majątkowej przybierze on postać odszkodowania, w przypadku zaś szkody niemajątkowej – zadośćuczynienia.
Odpowiedzialność cywilna ma na celu spełnienie funkcji kompensacyjnej, tj. wyrównanie uszczerbku, jakiego doznał poszkodowany. W praktyce sądowej częste są przypadki jednoczesnego występowania przez pacjentów z podwójnym żądaniem: odszkodowania oraz zadośćuczynienia. O ile odszkodowanie ze względu na swój stricte majątkowy charakter jest dość proste do wycenienia, o tyle sporo trudności może przysporzyć kwestia wysokości zadośćuczynienia, zależy ono bowiem za każdym razem od indywidualnego przypadku.

III. Odpowiedzialność zawodowa 
Odpowiedzialność zawodowa (zwana korporacyjną) jest szczególnym rodzajem odpowiedzialności za popełnienie przewinienia zawodowego. Jest związana z przynależnością stomatologa do określonej grupy zawodowej i polega na naruszeniu generalnych postanowień Kodeksu etyki lekarskiej, a także przepisów związanych z wykonywaniem zawodu lekarza. Dla jej zaistnienia wystarczy samo wykazanie, że lekarz wykonywał zawód niezgodnie z przepisami lub zasadami etyki, jest niezależna od wystąpienia skutku. Ten rodzaj odpowiedzialności bardziej przypomina odpowiedzialność karną niż cywilną, z tą różnicą, że ujemne konsekwencje nie stanowią warunku odpowiedzialności, a do skazania wystarczy zawinione popełnienie błędu. Odpowiedzialność zawodowa nie jest zależna od odpowiedzialności stomatologa z innej podstawy, to znaczy, że za ten sam czyn może on zostać ukarany zarówno przez sąd cywilny lub karny, jak i przez sąd dyscyplinarny.
W każdym z powyższych rodzajów odpowiedzialności brak błędu oznacza, że odpowiedzialność nie powstanie, dopiero popełnienie błędu może zaś być punktem wyjścia do ustalania pozostałych przesłanek. 

Pandemia SARS-CoV-2 a błędy medyczne

Sam fakt zaistnienia pandemii nie znosi bezprawności lub winy, zatem błędy medyczne występują również podczas niej.
Mimo szeregu procedur oraz instrumentów służących ulepszeniu ochrony zdrowia system nie jest przygotowany na zdarzenia tak nagłe i o tak szerokim zasięgu, z jakimi mamy obecnie do czynienia. Podmioty lecznicze już przed pandemią borykały się z podstawowymi problemami, takimi jak brak środków finansowych, braki sprzętu i środków ochrony czy bra...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy