Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z codziennej praktyki , Otwarty dostęp

9 grudnia 2020

NR 59 (Listopad 2020)

Biomimetyka w profilaktyce zdrowia jamy ustnej

229

Biomimetyka to sztuka kopiowania rozwiązań technicznych i technologicznych zaczerpniętych ze świata przyrody. Naśladowanie zachowania i funkcjonowania natury, rozwiązań, które tworzyła ona przez miliony lat ewolucji, staje się coraz bardziej powszechne. Także dla stomatologii, w tym profilaktyki zdrowia jamy ustnej, natura staje się źródłem inspiracji w procesie tworzenia innowacyjnych taktyk.

Kluczem do zachowania zdrowia jamy ustnej jest szeroko pojęte, wielopłaszczyznowe utrzymanie równowagi. Newralgicznymi jej elementami są mikrobiota oraz ślina (pod względem zarówno jakości, jak i ilości). 

POLECAMY

Ich destabilizacja to ryzyko zarówno procesu próchniczego, jak i choroby przyzębia czy infekcji grzybiczej lub innej patologii błony śluzowej. Codziennie używane środki do higieny jamy ustnej mogą wpływać negatywnie na zachowanie tegoż porządku ustalonego przez naturę. Stąd tak ważna jest ich kompatybilność z ustalonym przez naturę schematem.

Wpływ składników śliny na równowagę mikrobiologiczną jamy ustnej

Funkcje śliny obejmują jej udział w trawieniu pokarmu, odczuwaniu smaku, żuciu, mówieniu, eliminacji resztek pokarmowych, obronę przed niektórymi patologiami, protekcję fosforanu wapnia zębów. Doniesienia ostatnich lat potwierdzają także, że mikroorganizmy obecne w jamie ustnej i żyjące w symbiozie swoim rozwojem i ewolucją są uzależnione nie tylko od zachowania gospodarza, jego mechanizmów obrony oraz różnorodności niszy ekologicznych (np. zęby, język, błona śluzowa policzków), ale również od składników śliny. 

Ślina jest impulsem do utworzenia błonki nabytej (na powierzchniach miękkich i twardych w jamie ustnej), która warunkuje późniejszą kolonizację drobnoustrojami uczestniczącymi w tworzeniu ostatecznej mikrobioty. Około 3000 protein i peptydów obecnych w ślinie dostarcza składników odżywczych niektórym z mikrobów, a niektóre eliminuje dzięki właściwościom przeciwbakteryjnym, przeciwwirusowym i przeciwgrzybiczym.

System peroksydazy ma wpływ na Streptococcus mutans, Lactobacillus, grzyby, liczne gatunki Gram(-), np. Porphyromonas gingivalis, Prevotella intermedia, a także wirusy.

Celem lizozymu są bakterie Gram(+), Candida, wirusy.

Laktoferyna ma zdolność wiązania jonów żelaza. Tym samym ogranicza dostępność żelaza tym mikroorganizmom, dla których jest ono niezbędne dla wzrostu, i kontroluje ich rozmnażanie.

Mucyny chronią powierzchnię błony śluzowej jamy ustnej i wpływają na zdolności adhezyjne i wirulencję niektórych drobnoustrojów.

Stateryny hamują tworzenie kamienia nazębnego.

Histatyny uszkadzają błony komórkowe mikroorganizmów (S. mutans, P. gingivalis, C. albicans), wiążą jony cynku, miedzi (jako naturalne inhibitory metaloproteinaz).

Immunoglobuliny (głównie IgA) wpływają na fagocytozę paciorkowców przez leukocyty. 

Ślina warunkuje więc prawidłową relację pomiędzy gospodarzem a drobnoustrojami. Zaburzenia pracy gruczołów ślinowych stanowią tym samym o ryzyku utraty równowagi mikrobiologicznej, której konsekwencją może być próchnica, zapalenie dziąseł lub infekcja grzybicza.

Tym samym koncepcja uzupełniania past do zębów składnikami naturalnie występującymi w ślinie (m.in. systemem peroksydazy, lizozymem) wydaje się słuszna, aby sprzyjać zdrowiu i równowadze w jamie ustnej.

Wpływ laurylosiarczanu sodu na błonę śluzową

Pasty do zębów zawierają w swoim składzie związki powierzchniowo czynne, detergenty uczestniczące w akcie oczyszczania powierzchni zębów. Od lat powszechny jest laurylosiarczan sodu. Jest atrakcyjny przez pryzmat swojego aromatu oraz właściwości spieniających.

Jednakże nie pozostaje on obojętny w stosunku do błony śluzowej jamy ustnej. Denaturuje on mucyny ślinowe, zwiększa przepuszczalność nabłonka i jego złuszczanie. Pogłębia jego wrażliwość na zmiany chorobowe (np. afty nawracające). Stosowanie więc past do zębów, w skład których wchodzi SLS, przez osoby z wrażliwą błoną śluzową, zmianami chorobowymi (np. aftami nawracającymi, nadżerkami, obecnością mucositis) lub z suchością (przy nieprawidłowej pracy ślinianek) nie powinno być rekomendowane.

Pasty do zębów bez laurylosiarczanu sodu pozwalają na szybsze wyleczenie zmian chorobowych śluzówki, ograniczenie dolegliwości bólowych, zmniejszenie częstotliwości rzutów aft nawracających. Obserwacje wskazują, iż zastąpienie SLS innymi związkami (enzymami i proteinami, naturalnymi oraz kompatybilnymi z naturalnymi) może sprzyjać poprawie integralności nabłonka i pellikuli.

Wpływ środków do higieny na mikrobiotę jamy ustnej

Dodatek do past do zębów w postaci fluorku cyny, kompleksu triklosan/kopolimer, chlorheksydyny poprawia wskaźniki płytki, krwawienia, tym samym działa profilaktycznie w stosunku do zapalenia dziąseł i przyzębia.

Równocześnie jednak zgłaszane bywają niekorzystne efekty uboczne ich obecności w postaci przebarwienia zębów i podrażnienia tkanek miękkich. Wskazuje się nawet na związek fluoru z zaburzeniami endokrynologicznymi; triklosan, dwutlenek tytanu i dietanolaminę podejrzewa się o działanie kancerogenne, a sacharynę – o zaburzenia mikroflory jelitowej. Próby eliminacji tych składników i zastąpienia ich naturalnymi (także enzymami i proteinami ślinowymi) w środkach do higieny wraz z korektą diety oraz stylu życia wskazują na możliwość korzystnego oddziaływania na mikrobiotę nad- i poddziąsłową. Tym samym uzyskanie zdrowia jamy ustnej może być możliwe także bez dodawania do past do zębów składników przeciwbakteryjnych i przeciwzapalnych.

Rośliny na usługach stomatologii

Zioła jako dodatek do past do zębów stosowane są głównie w celach profilaktycznych, ale mają też zdolność wspierania leczenia zapalenia przyzębia i zmian chorobowych błony śluzowej jamy ustnej. Korzysta się m.in. z ich działania przeciwkrwotocznego, antyseptycznego, immunomodulującego i osłaniającego. 

Równocześnie coraz częściej obserwuje się wybieranie właśnie tych produktów, które w swoim składzie mają substancje czynne pochodzenia roślinnego.

Działanie antyseptyczne

Związki hamujące rozwój lub niszczące drobnoustroje znajdujące się w roślinach działają na bakterie Gram(-), Gram(+), grzyby i wirusy. To składniki olejków eterycznych (tymol, eugenol, aldehyd cynamonowy, mentol), garbniki, alkaloidy. Pochodzą z kwiatu rumianku, krwawnika, liścia szałwii, a także z eukaliptusa, lawendy, mięty, tymianku, rozmarynu, kminku, anyżu czy kopru, obecne są w poroście islandzkim, zielu tymianku, macierzanki, kwiecie nagietka. I są składnikami niejednej pasty do zębów.

Działanie immunostymulujące

W roślinach obecne są związki wielocukrowe oraz cukrowo-białkowe o różnym stopniu rozpuszczalności w wodzie, które pobudzają mechanizmy obronne organizmu, np. zwiększają liczbę limfocytów, wzmagają fagocytozę, podwyższają poziom interferonu.

Związki immunostymulujące występują m.in. w jeżówce purpurowej, aloesie, melisie, rumianku, babce, nagietku. Często są one łączone z makro- i mikroelementami, witaminami, niektórymi aminokwasami i wykorzystywane przy produkcji środków do higieny jamy ustnej.

Właściwości niektórych roślin mających zastosowanie w pastach do zębów

Koszyczek rumianku 
To najpopularniejszy surowiec zielarski. Zawiera ά-bisabolol, związki flawonoidowe, luteinę, rutozyd, kumaryny. Związki te hamują uwalnianie histaminy, hamują syntezę prostaglandyn i leukotrienów. Kwiat rumianku może być stosowany w każdego rodzaju stanie zapalnym jamy ustnej. Działa przeciwzapalnie, przeciwbólowo, odświeża oddech. Niestety, zdarzają się na niego uczulenia.

Kora dębu 
Dzięki garbnikom, kwasom fenolowym i triterpenom ma działanie przeciwzapalne, ściągające i bakteriostatyczne. Widocznie ogranicza krwawienie z obrzękniętych, zmienionych zapalnie dziąseł.

Szałwia lekarska 
Zawiera olejek eteryczny – karnozol. Wykazuje działanie antyseptyczne, grzybobójcze, przeciwzapalne. Odświeża oddech.

Mięta pieprzowa 
Dzięki składnikowi aktywnemu – mentolowi – posiada własności antybakteryjne, przeciwzapalne i odświeżające oddech. Pasta z jej dodatkiem jest polecana osobom z ruchomymi uzupełnieniami protetycznymi, aparatami ortodontycznymi.

Prawoślaz, malwa, żywokost, len 
To rośliny zawierające substancje śluzowe. Są to wielocukry, które tworzą w wodzie roztwory koloidalne adsorbujące się do powierzchni błony śluzowej. Osłaniają ją przed działaniem drażniących czynników mechanicznych i chemicznych. Mogą być stosowane w leczeniu nadżerek, owrzodzeń, keratoz.

Aloes 
Wykazuje właściwości przeciwzapal...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Forum Stomatologii Praktycznej
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy