Dołącz do czytelników
Brak wyników

To wiedzieć powinniśmy

1 kwietnia 2022

NR 67 (Marzec 2022)

Płukanki w aspekcie klinicznym - część 2

0 99

W części pierwszej artykułu zostało zdefiniowane pojecie – „płukanka” oraz opisane zastosowanie płukanek. Również zostały zaprezentowane podziały preparatów do płukania jamy ustnej. Scharakteryzowano ogólny skład płukanek. Omówiono rolę olejków eterycznych (OE) jako substancji aktywnych. Przedstawiono również przykłady produktów handlowych zawierających olejki eteryczne. Na zakończenie pierwszej części przytoczono badania porównujące skuteczność płukanek zawierających chlorheksydynę (CHX), olejki eteryczne (OE), chlorek cetylopirydyny (CPC). Przejdźmy do omówienia wspomnianego chlorku cetylopirydyny.

Chlorek cetylopirydyny (CPC)

Chlorek cetylopirydyny (CPC) to czwartorzędowy związek amoniowy o działaniu odkażającym. Związek ten wykazuje działanie bakteriobójcze wobec bakterii Gram-dodatnich, ale słabsze działanie wobec Gram-ujemnych oraz grzybobójcze (Candida albicans). Jednakże nie działa na wirusy i prątki kwasooporne. O czym jednak zwykle się nie mówi, to o działaniu niepożądanym, jakim jest osłabienie działania roztworów kwasu acetylosalicylowego. Co przy wzroście liczby pacjentów kardiologicznych zażywających ten środek w profilaktyce powinno wzbudzić naszą czujność jako lekarzy. Pierwszymi objawami przedawkowania będą nudności i wymioty. Należy zaznaczyć, że nie zaleca się stosowania chlorku cetylopirydyny w czasie ciąży ani w okresie karmienia piersią. CPC znajduje się nie tylko w płukankach do jamy ustnej, ale również w aerozolach do jamy ustnej oraz pastylkach do ssania. Dwa ostatnie preparaty są stosowane w celu zapobieganiu oraz leczeniu lekkich i średniociężkich stanów zapalnych w obrębie jamy ustnej i gardła. Przykładami będą dostępne w aptece: Septolete Plus, Orofar Max, Envil Gardło. Jeśli zaś chodzi o przedstawicieli płukanek zawierający ten organiczny związek to będą tu COLGATE Plax (Soft Mint, Cool Mint, Ice, Cold Exposure, Tea & Lemon), PERIO-AID, Halita. Producentem dwóch ostatnich jest DENTAID. PERIO-AID zawiera poza 0,05% CPC, również 0,12% CHX.
Halita to bezalkoholowy płyn do płukania jamy ustnej, którego producent zachwala potwierdzoną skutecznością w zwalczaniu przyczyny halitozy – nieświeżego zapachu z ust. Jest to ciekawy środek dostępny na rynku. Na uwagę zasługuje ze względu na kompozycje substancji aktywnych: 0,05% chlorek cetylopirydyny (CPC), 0,05% dwuglukonian chlorheksydyny, 0,14% mleczan cynku. 
COLGATE Plax to seria płukanek. Jednakże nie wszystkie wersje zawierają CPC. Linie, które zawierają CPC, to Soft Mint, Cool Mint, Ice, Cold Exposure, Tea & Lemon. Wszystkie z wymienionych, poza CPC, zostały wzbogacone w 225 ppmF¯ w postaci fluorku sodu.

POLECAMY

NATURA POWER!, czyli powrót ziołolecznictwa

Od starożytności sięgano po produkty roślinne – w postaci naparów i wyciągów (liście, korzenie, nasiona lub soki roślinne). Pierwotnie szukano sposobu na zniwelowanie jednego z objawów stanu zapalnego, bardzo dokuczliwego objawu, a mianowicie bólu. W starożytności stosowano złocień, korzeń mandragory, lulek czarny, opium. Później szukano substancji, które pomogłyby zwalczać nie tylko ból, czyli objaw, ale i przyczynę – stan zapalny.
Jako że historia kołem się toczy, dziś znów przychylniejszym okiem patrzy się na naturalne sposoby leczenia. Poszukuje się dawnej zielarskiej wiedzy. „Żywym” przykładem nowoczesnego stosowania wiedzy o ziołach w praktyce jest preparat alfa-implant.
Seria produktów ALFA firmy Atos (czyżby niedoceniona, bo Polska?) jest niesamowita, gdyż nie zawierają w swym składzie sztucznych barwników (mogących wywoływać przebarwienia) ani sztucznych aromatów. Produkty: płukanka alfa-implat (zdj. 1) i alfa-scaling (zdj. 2) stawiają na wyciągi ziołowe, w które są bogate. Ponadto zawierają 0,2% CHX i ksylitol. Różnica między alfa-implantem i alfa-scalingiem to trzy zioła: krwawnik, tasznik i pięciornik. Zioła te w alfa-scalingu są odpowiedzialne za zmniejszenie krwawienia i umożliwią wstępną ocenę stanu tkanek przyzębia po zabiegu scalingu. Oczywiście dokładne pomiary głębokości kieszonek nadal należy odroczyć do czasu wygojenia. Ale i tak mając szansę zaprezentować pacjentowi efekty zabiegu oczyszczającego, bez straszenia krwawymi pozostałościami, mamy większą szansę zmotywować pacjenta do staranniejszej dbałości o higienę jamy ustnej. Są to doświadczenia z własnych obserwacji w praktyce lekarskiej. 
 

Zdj. 1. Płukanka alfa-implant w wersji diabetic (producent – firma ATOS)

 

Zdj. 2. Płukanka alfa-scaling (producent – firma ATOS)


Alfa-scaling zawiera przede wszystkim roślinne wyciągi, lecz również ksylitol i niewielką ilość chlorheksydyny – 0,2%. W skład wchodzą ekstrakty z nasion siemienia lnianego (lnu zwyczajnego – Linum usitatissimum), szałwii lekarskiej (Salvia officinalis), kwiatu rumianku pospolitego (Chamomilla recutita), kwiatu arniki górskiej (Arnica montana), tasznika pospolitego (Capsella bursa-pastoris), pięciornika gęsiego (Potentilla anserine), krwawnika pospolitego (Achillea millefolium), z kory dębu szypułkowego (Quercus robur).
Ekstrakt z kory dębu szypułkowego (zawiera duże ilości garbników, kwasy fenolowe, flawonoidy, związki terpenowe) ma właściwości ściągające, przeciwzapalne i antyseptyczne. Pomimo zawartości tego ekstraktu przeprowadzane badania własne in vitro, oceniające wpływ płukanek na właściwości fizykochemiczne czterech materiałów złożonych, potwierdziły brak negatywnego wpływu na stabilność koloru i znikomy na twardość (w 1 z 4 materiałów; w 1 z 8 grup). Są zacznie mniejsze efekty uboczne w porównaniu do innych preparatów do płukania jamy ustnej.
Alantoina jest substancją aktywną pochodzenia roślinnego, pozyskiwaną z roślin strączkowych, łupin owoców kasztanowca, łusek ryżu lub kiełków zbóż. Lecz może być otrzymywana na drodze syntetycznej. Działa przeciwzapalnie, łagodzi podrażnienia, przez stymulacje wzrostu i podziału komórek wspomaga procesy regeneracji naskórka, stymuluje proces gojenia się ran i oparzeń, silnie nawilża, wygładza i przeciwdziała pęknięciom skóry.
Panthenol jest analogiem alkoholu kwasu pantotenowego (witamina B5), a tym samym prowitaminą B5. W organizmie szybko ulega utlenieniu do pantotenianu. Panthenol jest substancją utrzymującą wilgoć oraz emolientem i środkiem nawilżającym. Przenika do głębokich warstw skóry. Wykazuje bardzo zbliżone działanie do witaminy B5.
Ważne jest, że panthenol występuje w dwóch postaciach L i D. Jednak tylko ta druga forma przekształcana jest w skórze do kwasu pantotenowego. Obie postaci są bardzo skuteczne w nawilżaniu. Panthenol wykazuje właściwości łagodzące i kojące. Nawilża skórę oraz nadaje jej elastyczność i miękkość. Także zmniejsza utratę wody przez naskórek. Ponadto łagodzi i regeneruje przez to, że pobudza procesy podziałów komórkowych i w związku z tym przyspiesza gojenie się ran.
Nasiona lnu zawierają wiele składników aktywnych, takich jak: olej (bogaty w kwas oleinowy, linolenowy i linolowy, fitosterole, witaminę E), śluzy, białka, błonnik, glikozydy, enzymy, flawonoidy, fitosterole, fitoestrogeny, witaminy: A, B, E i F, magnez, wapń, żelazo, cynk. Ze względu na zawartość związków śluzowych i wysokowartościowego oleju posiada bardzo dobre właściwości nawilżające, łagodzące oraz kojące. Ponadto ekstrakt z nasion siemienia lnianego (lnu zwyczajnego – Linum usitatissimum) ma działanie przeciwzapalne i regenerujące. Wspomnieć warto, że napary działają dodatkowo powlekająco na śluzówkę. Stąd też siemię lniane jest powszechnie używane w medycynie naturalnej w leczeniu m.in. chorób układu pokarmowego.
Napar z siemienia lnianego można zrobić samodzielnie w domu. Wystarczy nasiona zalać wrzątkiem i pozostawić pod przykryciem do ostygnięcia. Napar ten będzie szczególnie polecany pacjentom zgłaszającym uczucie suchości w jamie ustnej oraz gdy klinicznie zaobserwujemy delikatną śluzówkę. Z podobnych wskazań (zamiennie) do płukania jamy ustnej można zastosować napar z kwiatów malwy. Czarna malwa (Alcea rosea Nigra), potocznie zwana także malwą lekarską czy prawoślazem ogrodowym, należy do roślin z rodziny ślazowatych i naturalnie wywodzi się z rejonu Morza Śródziemnego. Związki śluzowe działają osłaniająco na śluzówkę jamy ustnej i gardła oraz wykrztuśnie, powlekająco na śluzówkę przewodu pokarmowego. Wodne wyciągi z tych kwiatów są bogate w antocyjany, flawonoidy, substancje o działaniu przeciwzapalnym. Ponadto stabilizują śródbłonki naczyń krwionośnych. Napar stosowany miejscowo działa łagodząco na stany zapalne i podrażnienia skóry. Ogólnie podsumowując, napar z kwiatów malwy działa nawilżająco, regenerująco i przeciwzapalnie.
Wyciąg z szałwii lekarskiej (Salvia officinalis) wykazuje działanie przeciwzapalne i hamujące rozwój drobnoustrojów. Zmniejsza przepuszczalność naczyń włosowatych, a obecność garbników powoduje hamowanie krwawienia z drobnych ran. Dodatkowo działa tonizująco na skórę, jest skuteczny w leczeniu grzybicy oraz posiada wyjątkowe działanie kojące przy odmrożeniach i niewielkich oparzeniach. Szałwia należy do rodziny jasnotowatych, tej samej, do której przynależy mięta i melisa. Napar z liści tej ostatniej może sprzyjać powstawianiu przebarwień na zębach (podobnie jak kawa, herbata, czerwone wino, kurkuma, cynamon, jagody, wiśnie i wiele innych produktów). Liście szałwii, świeże, co należy podkreślić, działają odmiennie – mogą nawet je delikatnie rozjaśniać.
Nie ma udokumentowanego wpływu na powstawanie przebarwień po zastosowaniu nasion chia. Jest wiele opracowań donoszących o pozytywnym wpływie na zdrowie spożywania nasion szałwii hiszpańskiej (Salvia hispanica). Chia to dobre uzupełnienie diety, ponieważ są źródłem wapnia, fosforu, magnezu, manganu, miedzi, cynku, niacyny, błonnika. Badania naukowe wykazały, że nasiona szałwii hiszpańskiej spowalniają rozkład węglowodanów złożonych na cukry proste (korzystne dla diabetyków). Uważa się, że nasiona te spowalniają wchłanianie cukrów.
Kwiat rumianku pospolitego (Chamomilla recutita), a konkretnie koszyczki kwiatowe, służą jako surowiec zielarski. Rumianek stosuje się w różnych postaciach, najbardziej znanymi są okłady i napar. Ekstrakty wykazują działanie kojące oraz przeciwzapalne. Za działanie przeciwzapalne odpowiadają takie substancje, jak m.in. apigenina, chamazulen, matrycyna, bisabolol. Wyciąg z koszyczków kwiatowych rumianku pospolitego ma również działanie przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe, dlatego mają zastosowanie oczyszczające na rany.
Preparaty zawierające ekstrakt z kwiatów arniki górskiej (Arnica montana) wykazują silne działanie bakteriobójcze, przeciwzapalne i przeciwbólowe. Posiadają właściwości wspomagające prawidłowe funkcjonowanie układu krążenia. Wzmacniają kruche naczynia krwionośne, likwidują siniak i obrzęki. Dzięki zawartości laktonów i flawonoidów, arnika przyspiesza wchłanianie wybroczyn z tkanek. Ponadto kwiaty tej rośliny sprawdzają się również w przypadku urazów, do których doszło w wyniku działania czynników termicznych – zimna lub gorąca, ponieważ ma działanie usprawniające krążenie. Arnika przyspiesza gojenie ran oraz wpływa korzystnie na proces regeneracji tkanek.
Tasznik pospolity (Capsella bursa-pastoris), wykazuje działanie przeciwzapalne. Odpowiedzialne są za to flawonoidy, które zmniejszają przepuszczalność naczyń włosowatych wywołaną podaniem histaminy i serotoniny. Zawarta w taszniku rutyna zwiększa szczelność naczyń krwionośnych. Dlatego pomaga w sytuacji krwawienia m.in. z dziąseł i nosa. Zewnętrznie stosuje się przetwory z ziela tasznika przy przewlekłych egzemach oraz powierzchniowych, krwawiących uszkodzeniach skóry.
Preparaty z pięciornika gęsiego (Potentilla anserine) działają ściągająco, przeciwzapalnie, rozkurczowo, przeciwkrwotocznie, uszczelniają naczynia krwionośne. Jego liście znalazły zastosowanie kulinarne (m.in. na Ukrainie, Litwie i Łotwie), a kłącza są jadalne zarówno na surowo jak i po ugotowaniu.
Ziele krwawnika pospolitego (Achillea millefolium) ma działanie przeciwzapalne, hamujące krwawienie i rozkurczowe, wspomagające leczenie ran.

Ksylitol i mechanizm jego działania

Ksylitol, zwany również cukrem drzewnym lub brzozowym, jest 5-węglowym alkoholem cukrowym. Występuje naturalnie w niektórych owocach i warzywach. Jest ekstrahowany nie tylko z brzozy, ale i z buku, owsa, kukurydzy lub wytłoków trzciny cukrowej. W 1963 roku Amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (Food and Drug Administration – FDA) oraz europejski Nau-
kowy Komitet ds. Żywności (Scientific Committee on Food – SCF) zaaprobowały go do stosowania jako słodzący dodatek do żywności. Ksylitol jest bezpieczny także dla dzieci, jeśli spożywa się go w terapeutycznych ilościach zapobiegających próchnicy. Przekroczenie dziennej dawki spożycia: u dzieci 45 g, u dorosłych 100 g, może działać przeczyszczająco przez wywołanie biegunki osmotycznej. Warto zaznaczyć, że ksylitol jest bezpieczny dla diabetyków, gdyż jego metabolizm w organizmie człowieka odbywa się bez udziału insuliny.
Ksylitol działa przeciwpróchnicowo, ponieważ bakterie Streptococcus mutant nie potrafią go metabolizować. Gdy zostanie wchłonięty przez komórki bakterii, jest przekształcany do związku, który niszczy ich ścianę komórkową. Ponadto bakterie, próbując pozbyć się tego związku, wydatkują energię, a nie otrzymują jej w wyniku metabolizmu cukru drzewnego, więc dosłownie prowadzi to do „śmierci komórki z głodu”. Ksylitol ogranicza zdolność Streptococcus mutant do przylegania do powierzchni zębów. Wpływa hamująco na przemianę formy planktonicznej w biofilm – płytki nazębnej. Ponadto zaburza produkcję kwaśnych metabolitów. Sam cukier brzozowy nie ulega przekształceniu w niszczące zęby kwaśne produkty przemiany materii, lecz zamiast tego zwiększa stężenie amoniaku i aminokwasów w biofilmie i w ten sposób przyczynia się do neutralizacji odczynu kwaśnego. Dodatkowo zwiększa mineralizację szkliwa poprzez pobudzenie wydzielania śliny i zwiększenie pH w jamie ustnej. Może być pomocny dla osób cierpiących na kserostomię – suchość błon śluzowych w obrębie jamy ustnej, tak częstą występującą u osób starszych. Ksylitol ma również działanie przeciwzapalne i jest prebiotykiem. Przeciwdziała rozwojowi nie tylko Streptococcus mutant, ale i innych drobnoustrojów: grzybów Candida albicans (kandydozy) oraz bakterii Helicobacter pylori. Ponadto stosuje się go też wspomagająco w leczeniu zakażeń bakteriami Pseudomonas aeruginosa (pałeczka ropy błękitnej), które są częste przy mukowiscydozie, a także powodują zakażenia i utrudniają gojenie się ran.

Aloes

Z intrygujących roślinnych preparatów do płukania jamy ustnej dostępnych na rynku polskim uwagę zwrócił ALOE FRESH® ZERO ALCOL (zdj. 3). Nie zawiera on ani alkoholu ani chlorheksydyny, lecz ksylitol oraz wyciągi roślinne i pozyskiwane z propolisu. Zawiera niezbyt powszechnie stosowany w stomatologii sok z liści Aloesu zwyczajnego (Aloe Barbadensis). Aloes to roślina szczególnie popularna w tradycyjnej medycynie chińskiej, arabskiej i ajurwedyjskiej. Znalazła tam powszechne zastosowanie jako środek przeczyszczający w leczeniu zaparć, a także remedium na ból głowy, infekcje, choroby skóry, hemoroidy, gojenie ran, zapalenie spojówek czy eradykację pasożytów wewnętrznych. Wyciąg z aloesu ma właściwości przeciwzapalne, przeciwbakteryjne i regeneracyjne, dlatego jest szeroko wykorzystywany w kosmetyce i dermatologii. Zawarty w nim kwas salicylowy łagodzi objawy stanu zapalnego w tym ból. Polisacharydy stymulują produkcję włókien kolagenowych, dzięki czemu przyspiesza gojenie ran i regenerację uszkod...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Forum Stomatologii Praktycznej
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy