Dołącz do czytelników
Brak wyników

To wiedzieć powinniśmy

20 czerwca 2018

NR 39 (Lipiec 2017)

Mucositis - uporczywy problem pacjentów onkologicznych

0 182

Każda terapia niesie za sobą ryzyko niepożądanych skutków ubocznych. Do najczęściej pojawiających się i najbardziej uciążliwych, czyli tak zwanych krytycznych, decydujących o jakości życia pacjenta, w przypadku leczenia nowotworu zalicza się uogólniony stan zapalny błony śluzowej jamy ustnej, inaczej mucositis. Komplikuje on leczenie onkologiczne, w skrajnych przypadkach wymaga dodatkowej hospitalizacji, limituje planowane dawki chemioterapii, przedłuża rehabilitację po już zakończonym leczeniu, a także znacznie zwiększa jego koszty. 

Uogólniony stan zapalny błony śluzowej jamy ustnej – mucositis

Mucositis pojawia się u ok. 80% pacjentów otrzymujących chemioterapię wysokodawkową, u 20–40% pacjentów, u których zastosowano konwencjonalną chemioterapię, i u ok. 50% chorych poddanych radioterapii w obrębie szyi lub głowy. 

Stan zapalny błony śluzowej jamy ustnej to najczęściej występujące powikłanie terapii przeciwnowotworowej w obrębie układu stomatognatycznego. To również najbardziej uciążliwa dla chorego zmiana, łącząca się ze znacznego stopnia dolegliwościami bólowymi, utrudniająca spożywanie posiłków, prowadząca tym samym do niedożywienia i będąca przyczyną dyskomfortu w tak znacznym stopniu, że jakość życia pacjenta radykalnie się zmniejsza. 

Ból wywołuje połykanie śliny, najmniejszy ruch języka, warg, komunikacja z otoczeniem za pomocą wyrażania emocji mimiką czy mówienie.

Przyczyną zapalenia błony śluzowej jamy ustnej jest zahamowanie przez chemio- i/lub radioterapię proliferacji zdrowych komórek błony podstawnej nabłonka śluzówki jamy ustnej. Skutkiem tego jest podrażnienie, a następnie zanik komórek, ich apoptoza i kolejno owrzodzenie, a w następstwie tego obnażenie tkanek głębiej leżących i powstanie otwartej drogi dla infekcji, także uogólnionej, która w przypadku osłabionego nowotworem organizmu może się nawet zakończyć śmiertelnie. Najbardziej wrażliwe na tego typu zmiany są komórki ulegające rogowaceniu: nabłonek czerwieni warg, błona śluzowa policzków, podniebienia miękkiego, gardła. 

Mucositis może przebiegać w postaci łagodnej lub ciężkiej. Zaawansowanie zmian zależy przede wszystkim od stopnia neutropenii. Im jest ona większa, tym zmiany śluzówki są poważniejsze. Zmiany o charakterze rumienia lub nadżerki mogą się pojawić już nawet w 3. dniu terapii. 

Ustalono 4 stopnie nasilenia zmian:

  • 1. stopień – rozległy rumień, brak dolegliwości bólowych lub wrażliwość błony śluzowej niewielkiego stopnia,
  • 2. stopień – rumień z powierzchownymi nadżerkami, dolegliwości bólowe, z możliwością spożywania twardych pokarmów,
  • 3. stopień – rumień ze zlewającymi się nadżerkami, dolegliwości bólowe, brak możliwości spożywania twardych pokarmów,
  • 4. stopień – zmiany zapalno-nekrotyczne obejmujące całą błonę śluzową, także gardło i przełyk, konieczność odżywiania parenteralnego.

Stopień nasilenia zmian zależy od rodzaju terapii. U chorych poddawanych przeszczepieniu komórek krwiotwórczych częstość zapalenia błony śluzowej jamy ustnej o znacznym nasileniu (3. lub 4. stopień według Światowej Organizacji Zdrowia) może sięgać nawet 75%. Z kolei w przypadku standardowej, wieloetapowej chemioterapii (z użyciem 5-fluorouracylu, kapecytabiny lub tegafuru) stan zapalny błony śluzowej jamy ustnej (3. lub 4. stopnia) pojawia się w 20–50% przypadków. Odsetek ten wzrasta do 60%, gdy podawanie antymetabolitów w przypadku chłoniaka nieziarniczego, raka piersi, płuca lub jelita grubego łączone jest z metotreksatem. Terapia kombinowana (chemioterapia wraz z radioterapią) wywołuje natomiast multiplikację zmian w jamie ustnej.

Znaczne ryzyko zaostrzenia zmian mucositis pierwotnie powstałych po terapii onkologicznej pojawia się z powodu oportunistycznego nadkażenia ich (bakteriami, grzybami, wirusami). 

Niestety, wciąż brak jest określonych standardów leczenia tego problemu. Dlatego profilaktyka mucositis i wczesna diagnostyka są tak bardzo ważne. Pierwszorzędową rolę odegrać w nich może sam pacjent, wspierany i kierowany przez stomatologa.

Jak zapobiegać?

Najważniejsze i kluczowe w profilaktyce mucositis jest właściwe przygotowanie jamy ustnej przez stomatologa jeszcze przed rozpoczęciem walki z nowotworem, a ze strony pacjenta rygorystyczna higiena oraz unikanie nawet najmniejszych urazów (szczoteczką do zębów, spożywanym pokarmem, używaną protezą). Warto tutaj podzielić też pacjentów na dwie grupy: tych, którzy utrzymywali prawidłową higienę wcześniej, dbali o zdrowie jamy ustnej, i takich, u których nawet nauka nawyków higienicznych może spowodować krwawienie zapalnie zmienionych tkanek. Cenna jest weryfikacja nawyków żywieniowych.

W Stanach Zjednoczonych proponuje się też dodatkowo pacjentom, którym podawana jest kroplówka z chemią, ssanie kostek lodu trzymanych po obu stronach policzka, już na 30 min przed i przez cały czas trwania wlewu dożylnego. Niestety, dotyczy to tylko wlewów krótko trwających (30–60 min). Oziębienie błony śluzowej i obkurczenie naczyń krwionośnych podczas przepływu w nich leków onkologicznych zmniejsza ryzyko wystąpienia mucositis. 

Leczenie

Im wcześniej wykryte i im mniejsze zmiany, tym łatwiejsze w leczeniu. Najczęściej stosowane środki lecznicze to płukanki. Skuteczny bywa roztwór soli fizjologicznej, sam lub w połączeniu z sodą oczyszczoną, do stosowania nawet co pół godziny. Roztwór wody utlenionej (1:4) skuteczny jest w fazie nadżerek i owrzodzeń, w celu oczyszczenia ich z zalegających na powierzchni złogów martwych tkanek. Codzienne stosowanie tego roztworu jest jednak szkodliwe. 

Bardzo pomocne w zapobieganiu, łagodzeniu i dezynfekowaniu zmian są mieszanki roztworu fosforanu sodu z chlorkiem wapnia. Niestety, miesięczny koszt terapii bywa niebagatelny.

Stosowane są także specjalne receptury na „koktajle” lub „magiczne płukanki”. Mają one w swoim składzie pr...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Forum Stomatologii Praktycznej
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy