Dołącz do czytelników
Brak wyników

To wiedzieć powinniśmy

22 stycznia 2018

NR 33 (Lipiec 2016)

Co warto wiedzieć o alergiach

0 105

Wbrew pozorom stomatolog ma w gabinecie bardzo często do czynienia z alergiami. Szacuje się, że spośród zdiagnozowanych patologii błony śluzowej niewiadomego pochodzenia około 45% to alergie, a blisko połowa pacjentów jest nadwrażliwa na przynajmniej jeden alergen.

Zzałożenia fizjologia jamy ustnej chroni ją przed reakcjami alergicznymi (ciągły przepływ śliny i bogate unaczynienie błony śluzowej jamy ustnej). Pacjenci z obniżonym wydzielaniem śliny lub gorszym krążeniem częściej narażeni są na reakcje alergiczne. Niestety, nie zawsze manifestują się one w sposób jednoznaczny i łatwy do zdiagnozowania. Różne regiony jamy ustnej mogą stać się miejscem reakcji alergicznej: błona śluzowa jamy ustnej, podśluzowe gruczoły ślinowe, okoliczne węzły chłonne.

Często lokalnej reakcji w jamie ustnej towarzyszą objawy skórne ze strony przewodu pokarmowego lub dróg oddechowych.

Także samo leczenie stomatologiczne jest źródłem kilkudziesięciu alergenów i samo w sobie może być alergizujące. Leki, środki do higieny jamy ustnej, protezy, metale używane w rekonstrukcjach protetycznych, także złoto czy fluor mogą stać się przyczyną zmian na śluzówce jamy ustnej o charakterze alergicznym. 

Przyczyną tego mogą być też predyspozycje genetyczne, ekspozycja na alergeny (np. w okresie okołoporodowym, poród w czasie pylenia traw, drzew), wpływ czynników środowiskowych (np. wczesne szczepienia profilaktyczne). 

Nie należy zapominać, że również personel gabinetów stomatologicznych cierpi w coraz większym odsetku na alergie kontaktowe (na sam lateks ok. 10%, a na inne alergeny 33% pracowników).

Mechanizmy alergii

Już sam termin „alergia” utworzony z dwóch greckich słów allos (inna) i ergon (reakcja) definiuje zjawisko. Jednak w świetle aktualnych doniesień należałoby zmodyfikować definicję alergii na „zaburzenie mechanizmów kontrolujących normalną reakcję immunologiczną prowadzące do nadmiernej reakcji ze strony organizmu”.

Wyróżnia się cztery mechanizmy reagowania na alergen:

  • typ I to reakcja anafilaktyczna (nadwrażliwość natychmiastowa),
  • typ II to reakcja na przeciwciała (Ac) cytotoksyczne,
  • typ III to reakcja kompleksów immunologicznych,
  • typ IV to nadwrażliwość typu późnego.

Reakcja anafilaktyczna – nadwrażliwość natychmiastowa (typ I) 

W reakcji I typu biorą udział immunoglobuliny E (IgE) związane z receptorami powierzchniowymi komórek tucznych (mastocytów) i bazofilów. Związanie IgE z antygenem (alergenem) powoduje uwolnienie z tych komórek (mastocytów i bazofilów) mediatorów (histaminy, leukotrienów, aktywatorów kinin i innych), które odpowiedzialne są za efekt kliniczny reakcji, m.in. za spastyczny skurcz oskrzeli (atak astmy). Osoby predysponowane do tego typu reakcji mają podwyższony poziom IgE we krwi. Reakcja typu I jest wieloczynnikową konsekwencją problemów z regulacją produkcji i/lub sekrecji mediatorów, ale przede wszystkim ich inaktywacją w środowisku zewnątrzkomórkowym.

Stany kliniczne, których podłożem jest reakcja anafilaktyczna, to: katar sienny, atopowe zapalenie skóry, astma atopowa, pokrzywka, wstrząs anafilaktyczny (spotykany wśród pacjentów stomatologicznych, a jego przyczyną mogą być znieczulenia, antybiotyki czy inne leki, np. pochodne pirazolonu). 

Stomatolog może też spotkać się z obrzękiem naczynioruchowym pochodzenia alergicznego lub zespołem alergii jamy ustnej (ang. oral allergy syndrom – OAS). Ten ostatni, zwany także zespołem anafilaksji śluzówkowej, bywa konsekwencją alergicznej reakcji krzyżowej. Manifestuje się pieczeniem języka, warg, makrochelią, pieczeniem podniebienia, zdarza się, że zapaleniem dziąseł czy obrzękiem podstawy języka.

Reakcja cytotoksyczna – nadwrażliwość typu II 

Reakcja typu II wynika z reakcji IgG, IgM z antygenami na powierzchni komórki. Komórka taka przy udziale zaktywowanego dopełniacza lub w procesie fagocytozy jest niszczona. Przykładem takiej reakcji jest choroba hemolityczna noworodka, reakcja poprzetoczeniowa, miastenia, lekopochodne cytopenie, anemia hemolityczna związana z dodatnim odczynem Coombsa. Reakcja cytotoksyczna nie jest więc spotykana w stomatologii.

Reakcja typu III (kompleksów immunologicznych)

W trakcie reakcji typu III dochodzi do powstania kompleksów antygen/przeciwciało (najczęściej IgG), które po aktywacji dopełniacza odkładają się w tkankach, co prowadzi w konsekwencji do jej uszkodzenia. Reakcja ta jest podłożem np. dla choroby posurowiczej czy zewnątrzpochodnego alergicznego zapalenia pęcherzyków płucnych. 

W stomatologii przykładem reakcji typu III jest zespół Stevensa-Johnsona (tu alergenem może być antybiotyk, sulfonamidy, pochodne kwasu salicylowego, paracetamol, sole złota) oraz rumień wielopostaciowy.

Reakcja nadwrażliwości późnej, komórkowej – typ IV

W tym typie nadwrażliwości udział biorą limfocyty Th, Tc i makrofagi. Za destrukcję tkanek odpowiedzialny jest efekt cytotoksyczny lub uwalniane cytokiny. Objawy pojawiają się po 74 godzinach. Z udziałem tej reakcji przebiegają: stan zapalny kącików warg, stomatopatie protetyczne (alergenem może być wówczas: monomer HEMA, żywice, ftalan, benzol, barwniki, parabeny, kobalt, nikiel, chrom, pallad, miedź, masy wyciskowe), zespół Melkerssona-Rosenthala.

Alergenem w reakcji typu IV, często spotykanej w stomatologii, nie jest białko, ale rozpuszczalny hapten. Może nim być: mentol, propolis, olejki eteryczne, żywice, jodoform, eugenol, formalina, parapasta, nikiel, dodecylosiarczan sodu (składnik past do zębów), również pokarmy (jabłka, owoce cytrusowe, karczochy, cynamon), składniki kosmetyków (karmin, fluoresceina, lanolina, mięta, eozyna, kalafonia, konserwanty).

Przyczyny alergii spotykanych przez stomatologa 

Przyczyny alergii są ekstremalnie różnorodne. Właściwie każda substancja czy związek chemiczny wchodząca w kontakt ze skórą lub błoną śluzową jamy ustnej może być potencjalnym alergenem. Gabinet stomatologiczny to niewątpliwie szczególne miejsce pod tym względem – tak dla pacjenta, jak i personelu. 

Znieczulenia miejscowe

Reakcje alergiczne z udziałem znieczuleń są bardzo rzadkie. Częściej sprowokowane są one przez substancje dodawane do roztworu znieczulającego, np.:

  • związkami konserwującymi,
  • antyoksydantami,
  • środkami obkurczającymi naczynia krwionośne (obecne w większości preparatów).

Methylparaben, znany jako środek konserwujący, od lat wykorzystywany jest w przemyśle farmaceutycznym i spożywczym. Ma jednak silne właściwości alergizujące i może sprowokować reakcję nadwrażliwości typu I lub IV. 

Obecność antyoksydantów w znieczuleniach związana jest ze środkami obkurczającymi naczynia. Są one bowiem ich stabilizatorami. Związki te wydłużają czas działania substancji aktywnej (znieczulającej) i ograniczają jej toksyczne działanie przez zmniejszanie koncentracji w krwioobiegu.
Substancje znieczulające wywołują zaledwie 0,5% reakcji alergicznych w stomatologii. Częściej po ich podaniu obserwuje się reakcje u pacjenta tylko imitujące wstrząs anafilaktyczny, a właściwie mające podłoże we właściwościach toksycznych preparatu lub będące efektem stresu, który towarzyszy wizycie w gabinecie, a nie faktycznej nadwrażliwości na środek znieczulający. 

 

Stany kliniczne, których podłożem jest reakcja anafilaktyczna, to: katar sienny, atopowe zapalenie skóry, astma atopowa, pokrzywka, wstrząs anafilaktyczny (spotykany wśród pacjentów stomatologicznych, a jego przyczyną mogą być znieczulenia, antybiotyki czy inne leki, np. pochodne pirazolonu). 

 

Leki

Ocenia się, że ok. 5% całej populacji uczulone jest na środki farmakologiczne ogólnie zlecane przez lekarzy. Konieczne jest jednak rozróżnienie ich od pojawienia się skutków ubocznych przepisanego leku lub interakcji z innymi zażywanymi przez pacjenta farmaceutykami. Objawy te są często trudne do rozróżnienia od alergii. Zawsze też należy mieć na uwadze, że preparaty farmakologiczne składają się...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Forum Stomatologii Praktycznej
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy