Dołącz do czytelników
Brak wyników

Tajemnica lekarska

artykuły | 11 stycznia 2018 | NR 24
124

Informacje dotyczące stanu zdrowia są nierozerwalnie połączone ze sferą prywatności człowieka. Ich ujawnienie może wywołać uczucie wstydu, a w skrajnych przypadkach nawet stać się powodem do kpiny ze strony otoczenia. Z tego względu powinny one znajdować się pod szczególną opieką prawa.
 

Utrzymanie informacji o pacjencie w tajemnicy już od czasów Hipokratesa jest jedną z podstawowych zasad etyki zawodu lekarza. Prawo pacjenta do zachowania w poufności informacji związanych ze stanem zdrowia, leczeniem, wywodzi się z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, której art. 47 statuuje prawo do ochrony życia prywatnego, zaś art. 51 prawo do ochrony przed ujawnieniem informacji dotyczących obywatela. Tajemnica lekarska została wprowadzona jako termin prawniczy w art. 40 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodzie lekarza, który mówi, że: „Lekarz ma obowiązek zachowania w tajemnicy informacji związanych z pacjentem, a uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu” (t.j. Dz. U. z 2005 r. Nr 226, poz. 1943 z późn. zm.). Podobnie kwestię tajemnicy lekarskiej ujmuje Kodeks Etyki Lekarskiej, który w swym art. 24 stanowi, że „wiadomości o pacjencie i jego otoczeniu uzyskane przez lekarza w związku z wykonywanymi czynnościami zawodowymi są objęte tajemnicą lekarską” [1].

Zakres tajemnicy

Profesor Marek Safjan proponuje podział zakresu tajemnicy lekarskiej na podstawie kryterium podmiotowego. Według niego obejmuje ona fakty ustalone przez lekarza lub przekazane mu przez innego lekarza oraz fakty ujawnione przez pacjenta i inne osoby na jego żądanie. Inny podział, ze względu na charakter wiadomości, tj. na fakty zwykłe oraz fakty poufne ze swej natury, wstydliwe, nie jest zdaniem tego autora poprawny, gdyż sugeruje, że to zawartość informacji podlega ochronie, a nie poufny charakter relacji, w których zostały one uzyskane [2].

Do celów niniejszej publikacji zostały wyodrębnione dwa podziały. Pierwszy w ślad za profesorem Safjanem – na podstawie kryterium podmiotowego, drugi zaś – w oparciu o kryterium przedmiotowe. 

Kryterium podmiotowe

Obowiązek respektowania tajemnicy dotyczy każdego lekarza stomatologa, niezależnie od podstawy prawnej jego zatrudnienia, zajmowanego stanowiska czy pełnionej funkcji. W sferze tajemnicy zawodowej stomatologa mieszczą się obok informacji powierzonych mu przez osobę pacjenta także te, które wynikają z samodzielnych ustaleń. Wiadomości dotyczące pacjenta mogą zostać przekazane przez innego lekarza czy inne osoby. Tajemnicą objęte będą zatem wiadomości uzyskane niezależnie od woli pacjenta (np. od osoby trzeciej) albo wręcz wbrew jego woli, bez względu na to, czy działanie lekarza bez zgody pacjenta zostanie uznane za bezprawne, czy też będzie ono usprawiedliwione [3]. Tak więc tajemnicą objęte są informacje uzyskane od innych niż pacjent osób, np. członków rodziny lub personelu medycznego. Pomimo braku bezpośredniego wskazania w przepisie nie ulega wątpliwości, że tajemnicą objęte są informacje dotyczące nie tylko pacjenta, lecz także innych osób, o których pacjent się wypowiadał, uzyskane przez lekarza w związku z wykonywanym zawodem [4,]. Wprost o konieczności zachowania poufności co do informacji o osobach z otoczenia pacjenta mówi art. 24 Kodeksu Etyki Lekarskiej.

Stomatolog nie może podać do publicznej wiadomości danych umożliwiających identyfikację pacjenta bez jego zgody. Zakaz ten może znaleźć zastosowanie np. w sytuacji, gdy w środkach masowego przekazu omawiane jest wykonanie nowatorskiej procedury leczniczej albo gdy pod opieką lekarza znajdzie się osoba powszechnie znana.

Kryterium przedmiotowe

Tajemnicą lekarską objęte są zarówno wyniki przeprowadzonych badań, jak również diagnoza postawiona na ich podstawie, historia choroby, metody i postępy w leczeniu, wcześniejsze lub współistniejące schorzenia, przyjmowane leki. Tajemnica rozciąga się także na wszelkie materiały związane z postawieniem diagnozy lub leczeniem, a więc na zaświadczenia, notatki, kartoteki itp., niezależnie od miejsca i sposobu utrwalenia informacji [5]. Tajemnicą objęte są również wiadomości niezwiązane bezpośrednio ze stanem zdrowia pacjenta, z którymi stomatolog zapoznał się przy wykonywaniu zawodu. Mogą to być informacje dotyczące np. działalności pacjenta, stopnia jego inteligencji czy też chociażby jego stanu majątkowego [6]. Granice tajemnicy wyznacza zdrowy rozsądek. Fakty i okoliczności powszechnie znane nie będą objęte obowiązkiem dyskrecji, choćby stomatolog dowiedział się o nich właśnie w związku z wykonywaniem zawodu [7]. Tajemnica lekarska obejmuje nie tylko wiadomości o samym pacjencie, ale także informacje o jego otoczeniu, uzyskane przez stomatologa w związku z wykonywanymi czynnościami zawodowymi. 

Okres czasowy obowiązywania tajemnicy 

Lekarz stomatolog zobowiązany jest do zachowania tajemnicy niezależnie od woli pacjenta. Obowiązek ten powstaje z mocy samego prawa, pacjent nie musi wyraźnie zastrzegać, aby jego dane nie zostały ujawnione. Obowiązek dochowania tajemnicy nie ustaje w przypadku zakończenia leczenia ani nawet w najdrastyczniejszym z możliwych przypadków, jakim jest śmierć. Śmierć pacjenta nie zwalnia z obowiązku dochowania tajemnicy poza szczególnymi przypadkami wyłączeń omówionymi poniżej. Profesor Mirosław Nesterowicz stoi na stanowisku, że lekarz ma jednak prawo poinformować najbliższą rodzinę o chorobie i przyczynach śmierci chorego, chyba że ten wyraźnie tego zabronił [8]. 

Mimo generalnej zasady tajemnicy trwającej nawet po śmierci, częste i znane są przypadki jej naruszenia. Obowiązek powstrzymania się od takiego zachowania powinien wynikać nie tylko z przepisów prawa, kształtujących w tej sferze liczne i wyraźne zakazy, ale również ze zwykłej moralności czy współczucia dla rodzin osób zmarłych. 

Wyjątkowym przypadkiem jest sytuacja w ramach postępowania przed wojewódzką komisją do spraw orzekania o zdarzeniach medycznych, kiedy to stomatolog nie jest związany tajemnicą ani za życia pacjenta, ani po jego śmierci [art. 14 ust. 2a i 3 ustawy o prawach pacjenta (Dz. U. z 2009 r. Nr 52, poz. 417 z późn. zm.)]. Wniosek uprawnionego, rozpoczynający postępowanie przed komisją, niejako zwalnia lekarza z obowiązku dochowania tajemnicy.

Wyłączenie obowiązku

Tajemnica lekarska nie jest tajemnicą bezwzględną. Istnieją liczne przypadki, w których lekarz jest zwolniony z obowiązku jej zachowania, a niekiedy wręcz jest zobowiązany do ujawnienia informacji będącej jej przedmiotem. Artykuł 40 ust. 2 ustawy o zawodzie lekarza zawiera katalog sześciu takich wyjątków. Lekarz, w tym lekarz stomatolog, jest zwolniony z obowiązku zachowania tajemnicy, jeżeli:

  • tak stanowią ustawy,
  • badanie lekarskie zostało przeprowadzone na żądanie uprawnionych, na podstawie odrębnych ustaw, organów i instytucji; wówczas lekarz jest obowiązany poinformować o stanie zdrowia pacjenta wyłącznie te organy i instytucje,
  • jej zachowanie może stanowić niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia pacjenta lub innych osób,
  • pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy wyraża zgodę na ujawnienie tajemnicy, po uprzednim poinformowaniu o niekorzystnych dla pacjenta skutkach jej ujawnienia,
  • zachodzi potrzeba przekazania niezbędnych informacji o pacjencie związanych z udziałem świadczeń zdrowotnych innemu lekarzowi lub uprawnionym osobom do ich uzyskania,
  • jest to niezbędne do praktycznej nauki zawodów medycznych lub celów naukowych.

Powyższe sytuacje można podzielić na dwie grupy. Pierwsza zawiera okoliczności, w których ujawnia się brak interesu pacjenta w dalszym zachowaniu poufności albo w których zachowanie poufności może powodować niebezpieczeństwo dla jego zdrowia i życia. Druga grupa to okoliczności związane z istotnym interesem publicznym lub interesem osób trzecich w uchyleniu poufności [9].

W wyżej wymienionych sytuacjach ujawnienie tajemnicy może nastąpić wyłącznie w niezbędnym zakresie (art. 40 ust. 2a ustawy o zawodzie lekarza).

Dokumentacja medyczna

Lekarz stomatolog powinien czuwać nad tym, by osoby asystujące lub pomagające mu w pracy przestrzegały tajemnicy zawodowej. Dopuszczenie do tajemnicy powinno obejmować wyłącznie fakty, których zakres jest niezbędny do prawidłowego wykonywania czynności zawodowych. Stomatolog musi także czuwać nad prawidłowym prowadzeniem dokumentacji lekarskiej oraz zapobiegać jej ujawnieniu. 

Prowadzenie dokumentacji medycznej jest jedną z form przetwarzania danych osobowych. Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta nakłada na podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych, czy...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Forum Stomatologii Praktycznej
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy