Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z codziennej praktyki , Otwarty dostęp

27 maja 2019

NR 50 (Maj 2019)

Co szczoteczka zacznie, dokończy pasta do zębów, czyli o chemicznej kontroli płytki bakteryjnej

0 191

Chyba trudno wyobrazić sobie szczotkowanie zębów beż użycia pasty. Uprzyjemnia ona cały zabieg dbania o higienę jamy ustnej, skraca czas jego trwania. Jednak to, co sprawia, że zawsze powinna być nakładana na szczoteczkę, to przede wszystkim zawarte w niej składniki aktywne, opóźniające kumulację płytki nazębnej, przeciwbakteryjne i przeciwzapalne. Ważne jest także to, iż jest ona dzisiaj najważniejszym nośnikiem profilaktycznie działającego fluoru. Jej uzupełnieniem są płyny do płukania jamy ustnej. To nierozłączny duet profilaktyczny, a w niektórych sytuacjach także leczniczy.

Kilka słów o historii

Nazwa „pasta do zębów” została wprowadzona do słownictwa przez Anglików w 1558 r. Cztery stulecia później, w 1953 r., Kongres Amerykańskiego Towarzystwa Stomatologicznego po raz pierwszy poświęcił temu produktowi swoje obrady. To zapoczątkowało prace nad bakteriobójczymi i bakteriostatycznymi właściwościami pasty do zębów, jej wpływem na pH i enzymy bakteryjne środowiska jamy ustnej. Prócz aspektu czysto kosmetycznego pasta do zębów stopniowo zyskała status profilaktyczny w leczeniu próchnicy, przeciwzapalny odnośnie do dziąseł, znoszący nadwrażliwość, zapobiegający nieświeżemu oddechowi, opóźniający starzenie się tkanek zęba, wybielający, a także terapeutyczny, jeśli chodzi o niektóre patologie jamy ustnej.

Dzisiaj to już nie tylko środek kosmetyczny, poprawiający komfort szczotkowania zębów. Bez niej trudno wyobrazić sobie codzienną higienę, zapobieganie szeregowi chorób jamy ustnej i ich leczenie.

Wiedza o pastach

Kiedy decyzję o wyborze pasty podejmuje sam pacjent, istnieje ryzyko, że będzie się on kierować reklamą, estetyką opakowania, walorami smakowymi lub wieloletnim przyzwyczajeniem do jednego produktu. Stwarza to niebezpieczną sytuację użycia (lub nawet nadużycia) niewskazanego rodzaju pasty do zębów. Ponieważ to stomatolog zna aktualne oczekiwania pacjenta i jest świadomy potrzeby indywidualnej profilaktyki (idącej w konkretnym kierunku), może on dokonać słusznego w danym momencie wyboru pasty do zębów, uwzględniając wiek pacjenta, jego ogólny stan zdrowia i inne elementy (np. aktualny stan zdrowia błony śluzowej jamy ustnej). Warto, by stało się to stałym uzupełnieniem wizyty pacjenta w gabinecie.

Zalecenie stosowania prawidłowego produktu wymaga znajomości jego składu, analizy i identyfikacji składników, ich stężeń oraz oceny ewentualnych interakcji ze zjawiskami fizjo- i patologicznymi w obrębie jamy ustnej. Konieczne jest więc poznanie kryteriów, jakimi należy się kierować w ocenie skuteczności, bezpieczeństwa i ewentualnych skutków ubocznych poszczególnych produktów.

Większość past do zębów jest zakwalifikowana do sprzedaży jako produkty kosmetyczne. Te natomiast, w których stężenie któregoś ze związków aktywnych jest wyższe niż ustalone dopuszczalne dla produktu kosmetycznego, są traktowane jako produkty lecznicze i są sprzedawane tylko w aptekach.

Aktualnie dostępne pasty do zębów to homogenna zawiesina wodna nierozpuszczalnych substancji abrazyjnych. Do tej bazy są dodawane substancje wzmacniające własności oczyszczające, czyli spieniające i detergenty. Uzupełniają je konserwanty, koloranty, substancje smakowe i aromatyzujące. Natomiast konkretne indywidualne właściwości terapeutyczne nadaje paście dodatek substancji aktywnych (np. własności przeciwpróchnicze uzyskuje się, dodając związki fluoru).

Substancje ścierne

Substancje ścierne w sposób mechaniczny pomagają usunąć z powierzchni zębów płytkę bakteryjną i zewnątrzpochodne przebarwienia. W tym celu używa się węglanów wapnia (stanowiących często nawet 50% składu pasty), dwuwęglanów sodu, pirofosforanów wapnia, krzemianów i związków organicznych typu polimerów. O wyborze środka ściernego decyduje jego wskaźnik twardości, rozmiar cząsteczek, zdolność polerująca i abrazyjna (nie może on uszkodzić powierzchni zęba), a także kompatybilność w stosunku do związków fluoru, np. monofluorofosforan sodu (NaMFP), który jest używany w formie niezjonizowanej, jest kompatybilny z większością substancji ściernych w przeciwieństwie do zjonizowanych związków fluoru (fluorku sodu, fluorku cynku, fluoroamin). Te ostatnie w formie zjonizowanej nie są kompatybilne z niektórymi związkami ściernymi zawierającymi w swoim składzie wapń i łatwej wchodzą z nimi w reakcję. Tym samym fluor staje się niedostępny.

Ponieważ stężenie jonów fluoru w paście do zębów (w sensie aktywności profilaktyczno- terapeutycznej) nie może spaść poniżej 60% ilości wyjściowej, wybór substancji ściernej i związku fluoru musi być najlepszym kompromisem z możliwych.

Wskaźniki ścieralności pasty

Wpływ substancji ściernych zawartych w paście na powierzchnię zęba określa wskaźnik ścieralności pasty określany jako RDA (Relative Dentin Abrasivity) – w stosunku do zębiny bądź jako REA (Relative Enamel Abrasivity) – w stosunku do szkliwa. Częściej używany jest wskaźnik RDA (twardość szkliwa jest tak wysoka, że większość substancji ściernych obecnych w pastach nie stanowi dla niego zagrożenia).

Nie każdy producent podaje na opakowaniu pasty wartość jej wskaźnika ścieralności (ryzyko uszkodzenia struktury twardej zęba w trakcie szczotkowania jest związane nie tylko ze stopniem ścieralności pasty, ale także z jakością szczoteczki i techniką szczotkowania). Przeciętna wartość wskaźnika wynosi 30–40.
Ma on duże znaczenie w pastach do zębów nadwrażliwych oraz tzw. wybielających (im niższy wskaźnik, tym lepiej). Niektóre z tych past mają w składzie substancję ścierną w formie polietylenowych perełek zawieszonych w uwodnionej krzemionce, co zapobiega naruszeniu gładkiej powierzchni zębów.
Współczynnik ścieralności pasty jest ważny także w pastach do zębów dla dzieci. Zęby dzieci mają relatywnie niższy stopień zmineralizowania. Tym samym mniejsza jest twardość szkliwa w zębach mlecznych oraz stałych wkrótce po wyrżnięciu (wtedy wciąż zachodzi proces dojrzewania najbardziej zewnętrznych warstw szkliwa).

Substancje spieniające

Związki spieniające (stanowiące 1–2% składu pasty) są dodawane, by ułatwić usuwanie płytki nazębnej i wypłukiwanie resztek pokarmowych z trudno dostępnych powierzchni, zakamarków i przestrzeni międzyzębowych. Mają właściwości zwilżające, emulgujące, spieniające i rozpuszczające. Ich dodatek zmniejsza ryzyko rozmnażania się bakterii na włosiu szczoteczki do zębów.

Najczęściej używanym związkiem jest laurylosiarczan sodu. To syntetyczny, anionowy detergent, wykazujący działanie przeciwbakteryjne (hamuje wzrost wielu gatunków bakterii Gram (+) i grzybów). Niestety, wywołuje niepożądane efekty: zwiększa przepuszczalność nabłonka błony śluzowej jamy ustnej, denaturuje (dezaktywuje) warstwę ochronną ślinowych mucyn, zmniejszając w ten sposób naturalne zdolności ochronne śluzówki, sprzyja także złuszczaniu nabłonka. Dlatego w okresie występowania jakichkolwiek zmian chorobowych na błonie śluzowej jamy ustnej należy unikać używania pasty z zawartością laurylosiarczanu sodu.
Jako substancja spieniająca i oczyszczająca jest używany także związek (zastrzeżony) o nazwie olafluor (aminofluorek), stosowany przez Elmex. Jego dodatek sprawia, że użycie innych substancji spieniających w paście nie jest już konieczne.

Inne składniki past

Substancje zwilżające
Stanowią do 25% składu pasty. Sprawiają, że nie ma ona charakteru ciała stałego. Nie pozwalają jej także stwardnieć w kontakcie z powietrzem. 

Prócz wody są używane sorbitol, ksylitol, glicerol i glikol propylenowy. Te ostatnie nie mają cech próchnicotwórczych. Nadają paście słodki smak i niwelują gorycz pochodzącą od składnika abrazyjnego.

Związki zagęszczające
W połączeniu z wodą i czynnikami nawilżającymi zwiększają lepkość pasty, zapewniają kohezję podczas wyciskania jej z tuby i sprzyjają jej stabilności podczas magazynowania (0,5–2% składu pasty). Najczęściej używa się związków pochodzenia roślinnego (np. alginatów) lub półsyntetycznych pochodnych celulozy (karboksymetylocelulozy, hydroksyetylocelulozy). Do produkcji niektórych past używa się produktu pochodzącego z alg morskich (viscaryny).

Związki aromatyzujące (smakowe)
Dodawane do pasty stymulują produkcję śliny. Zazwyczaj są używane aromaty pochodzenia naturalnego (olejki eteryczne: miętowy, anyżkowy, eukaliptusowy, waniliowy, cytrynowy, truskawkowy i inne owocowe). Pasty, które mają mieć charakter homeopatyczny, nie mogą zawierać ani mentholu, ani wyciągu z mięty.

Najczęściej są aromatyzowane aromatem jabłkowym. Do past przeznaczonych dla dzieci powszechnie stosuje się aromaty owocowe. Ostateczny smak paście nadają substancje słodzące, niepróchnicotwórcze, takie jak sacharyna, acesulfam lub aspartam.

Związki konserwujące
Dodaje się, by pasty odpowiadały kategoriom bakteriologicznym. Najczęściej są to kwasy benzoesowe i ich sole. Pasty z zawartością dwuglukonianu chlorheksydyny lub niektórych związków fluoru (np. olafluoru) mają istotne cechy antybakteryjne, które pozwalają na pominięcie w recepturze innych związków konserwujących. Związkiem konserwującym często używanym przy produkcji past dla dzieci jest poliaminopropyl.

Koloranty 
Biały kolor nadaje paście dwutlenek tytanu. Inne używane koloranty to chlorofil lub nierozpuszczalne pigmenty (błękitne, czerwone, zielone).

Działanie niepożądane składników past do zębów

Mimo zgodności z obowiązującymi normami niektóre ze składników past są traktowane jako potencjalne alergeny. Dotyczy to szczególnie konserwantów, kolorantów i aromatów. Mogą one wywoływać stan zapalny błony śluzowej, jej pieczenie, szczypanie, zapalenie języka, nadwrażliwość. Dotyczy to ok. 2% pacjentów.

Związki aktywne

Substancje czynne dodawane do past są odpowiedzialne za ich zdolności przeciwpróchnicze, kontrolę formowania się płytki nazębnej, leczenie lub profilaktykę stanu zapalnego dziąseł, ograniczanie powstania kamienia nazębnego oraz zmniejszenie nadwrażliwości zębiny.

Muszą być kompatybilne z formułą pasty. Dużo prościej jest użyć ich w płynach do płukania jamy ustnej. Pasta do zębów wciąż jest jednak głównym elementem chemicznej kontroli płytki nazębnej. Rezultaty działania związków aktywnych są konsekwencją ich zdolności do uzyskania natychmiastowego wysokiego stężenia w warunkach jamy ustnej, które jest weryfikowane przez szybkość wydzielania śliny i usuwanie ich wraz z nią. Związki aktywne mają bardzo niewiele czasu na wykazanie swoich właściwości w maksymalnym stężeniu.

Do najczęściej używanych związków aktywnych należą:

  • czynniki antybakteryjne: chlorek cynku, cytrynian cynku, dwuglukonian chlorheksydyny, związki fluoru, heksetydyna, mocznik, sanguinaryna, triclosan, ksylitol;
  • związki przeciwpróchnicze: fluorki mineralne (fluorek sodu, monofluorofosforan sodu, fluorek cynawy, fluorek potasu), fluorki organiczne (olafluor, fluorinol);
  • substancje ograniczające odkładanie się kamienia nazębnego: cytrynian cynku, chlorek cynku, pirofosforan potasu.

Związki fluoru

Poszczególne związki fluoru, ich właściwości przeciwpróchnicze i przeciwbakteryjne, są ogólnie znane. Ciekawy może okazać się temat biodyspozycyjności fluoru w pastach do zębów i jego właściwości antybakteryjnych.

Ilość fluoru, która jest zdolna do wejścia w reakcję ze szkliwem zębowym, nie odpowiada ilości całkowitej fluoru zawartego w opakowaniu (tubie) pasty do zębów. Na jego ilość w wolnej formie zjonizowanej, która jest odpowiedzialna za efekt biologiczny, wpływa wiele czynników.

Stężenie fluoru w paście określa się w jednostkach ppm. 1000 ppm F odpowiada 1 mg F w gramie pasty (1 mg F/g) lub 0,1% F. W stosunku do używanych substancji aktywnych jest to: 0,22% dla NaF, 0,76% dla NaMFP, 0,4% dla SnF2, 1,31% dla AmF (olafluor).

Stężenie fluoru 0,15% (1500 ppm) stanowi granicę między produktem kosmetycznym, który może być szeroko rozpowszechniany (sklepy wielkopowierzchniowe, drogerie), a produktem, który powinien być dostępny w sprzedaży wyłącznie w aptekach. W większości past dla dorosłych stężenie fluoru ma wartość 1000–1500 ppm, w produktach dla dzieci to zazwyczaj 250–600 ppm.

Ilość fluoru jest mierzona podczas produkcji i w czasie przechowywania pasty (określonej terminem ważności): sześć miesięcy, rok, dwa lub trzy lata. Nie może ona jednak spaść poniżej 60% wartości wyjściowej (zgodnie z zaleceniami Unii Europejskiej).

Większość substancji ściernych bardzo łatwo wchodzi w bezpośrednią reakcję z dodawanym do past fluorem, czyniąc go w ten sposób bezwartościowym dla szkliwa. Konieczne jest dobieranie takiego składu pasty, który zapewni najlepszy możliwy kompromis w tym zakresie.

Z założenia pH past do zębów jest wyższe od krytycznej dla szkliwa wartości pH = 5,5. Związki NaF i NaMFP naturalnie mają charakter neutralny, czyli pH wynosi ok. 7. W konsekwencji pasty je zawierające także będą miały pH = 7. Natomiast związki SnF2 i AmF naturalnie mają charakter lekko kwasowy.

W ślinie rezerwuarem fluoru, który odpowiada za efekt profilaktyczno-leczniczy, jest CaF2. W środowisku o pH neutralnym wytworzenie się CaF2 wymaga wyższego stężenia jonów fluoru lub wydłużonego czasu kontaktu z fluorem. Natomiast w środowisku o odczynie kwasowym dochodzi do szybkiego powstania dużej ilości CaF2. Kwasowość pasty do zębów będzie więc sprzyjać powstawaniu związku fluoru, który bezpośrednio odpowiada za profilaktyczne działanie fluoru i remineralizację uszkodzonego szkliwa zębowego. Równocześnie zdolności buforowe śliny są wystarczające, by szybko i skutecznie zneutralizować odczyn kwasowy pasty i zniwelować ryzyko erozji szkliwa.

Pasta do zębów jest aktualnie najważniejszym na świecie nośnikiem fluoru. Prócz właściwości przeciwpróchniczych fluor wykazuje właściwości antybakteryjne. W sposób pośredni oraz bezpośredni hamuje szereg enzymów bakteryjnych, co w konsekwencji ogranicza produkowanie przez nie kwasów w przypadku stosowania diety bogatej w węglowodany. Ma też możliwość hamowania adhezji bakterii do powierzchni szkliwa oraz ich wzrostu.

Czynniki antybakteryjne

Zasadnicze czynniki dodawane do past o charakterze przeciwbakteryjnym to sole metali, związki anionowe, kationowe i utleniające. Muszą mieć szerokie spektrum działania, nie mogą destabilizować ekologii (fizjologicznej flory bateryjnej) jamy ustnej, nie powinny sprzyjać rozmnażaniu się flory oportunistycznej i oporności bakterii. Powinny być kompatybilne z innymi składnikami pasty i mieć małą toksyczność.

Związki antybakteryjne kationowe – heksetydyna, chlorheksydyna i sanguinaryna

Warto wiedzieć, że dwuglukonian chlorheksydyny nie jest kompatybilny z anionowymi składnikami past (np. laurylosiarczanem sodu, który inaktywuje chlorheksydynę), niektórymi fluorkami (NaMFP), jonami minerałów (wapń redukuje zdolność chlorheksydyny do łączenia się z błoną śluzową, tym samym ogranicza jej retencję w jamie ustnej), barwnikami i większością innych związków antyseptycznych.

Zaletą chlorheksydyny jest to, że już w niewielkim stężeniu skutecznie działa przeciwko bakteriom Gram (+), Gram (–), grzybom, zapobiega kumulacji płytki nazębnej, jest efektywna w leczeniu stanów zapalnych i foetor ex ore. Jej długoterminowe stosowanie ma jednak skutki uboczne. To zaburzenia smaku, złuszczanie nabłonka śluzówki, przejściowe uczucie pieczenia, przebarwienie zębów i wypełnień kompozytowych, tworzenie się kamienia oraz alergia. Chlorheksydyna jest jednak uważana za złoty standard w walce z biofilmem.

Sole metali odgrywające rolę czynników bakteryjnych 

Cynk, cyna i miedź – ograniczają one rozmnażanie bakterii, redukują tworzenie się płytki nazębnej, są inhibitorami syntezy kwasów próchnicotwórczych, a przez ogran...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników w ramach Otwartego Dostępu.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałów pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy