Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z codziennej praktyki

27 maja 2019

NR 50 (Maj 2019)

Co szczoteczka zacznie, dokończy pasta do zębów, czyli o chemicznej kontroli płytki bakteryjnej

0 30

Chyba trudno wyobrazić sobie szczotkowanie zębów beż użycia pasty. Uprzyjemnia ona cały zabieg dbania o higienę jamy ustnej, skraca czas jego trwania. Jednak to, co sprawia, że zawsze powinna być nakładana na szczoteczkę, to przede wszystkim zawarte w niej składniki aktywne, opóźniające kumulację płytki nazębnej, przeciwbakteryjne i przeciwzapalne. Ważne jest także to, iż jest ona dzisiaj najważniejszym nośnikiem profilaktycznie działającego fluoru. Jej uzupełnieniem są płyny do płukania jamy ustnej. To nierozłączny duet profilaktyczny, a w niektórych sytuacjach także leczniczy.

Kilka słów o historii

Nazwa „pasta do zębów” została wprowadzona do słownictwa przez Anglików w 1558 r. Cztery stulecia później, w 1953 r., Kongres Amerykańskiego Towarzystwa Stomatologicznego po raz pierwszy poświęcił temu produktowi swoje obrady. To zapoczątkowało prace nad bakteriobójczymi i bakteriostatycznymi właściwościami pasty do zębów, jej wpływem na pH i enzymy bakteryjne środowiska jamy ustnej. Prócz aspektu czysto kosmetycznego pasta do zębów stopniowo zyskała status profilaktyczny w leczeniu próchnicy, przeciwzapalny odnośnie do dziąseł, znoszący nadwrażliwość, zapobiegający nieświeżemu oddechowi, opóźniający starzenie się tkanek zęba, wybielający, a także terapeutyczny, jeśli chodzi o niektóre patologie jamy ustnej.

Dzisiaj to już nie tylko środek kosmetyczny, poprawiający komfort szczotkowania zębów. Bez niej trudno wyobrazić sobie codzienną higienę, zapobieganie szeregowi chorób jamy ustnej i ich leczenie.

Wiedza o pastach

Kiedy decyzję o wyborze pasty podejmuje sam pacjent, istnieje ryzyko, że będzie się on kierować reklamą, estetyką opakowania, walorami smakowymi lub wieloletnim przyzwyczajeniem do jednego produktu. Stwarza to niebezpieczną sytuację użycia (lub nawet nadużycia) niewskazanego rodzaju pasty do zębów. Ponieważ to stomatolog zna aktualne oczekiwania pacjenta i jest świadomy potrzeby indywidualnej profilaktyki (idącej w konkretnym kierunku), może on dokonać słusznego w danym momencie wyboru pasty do zębów, uwzględniając wiek pacjenta, jego ogólny stan zdrowia i inne elementy (np. aktualny stan zdrowia błony śluzowej jamy ustnej). Warto, by stało się to stałym uzupełnieniem wizyty pacjenta w gabinecie.

Zalecenie stosowania prawidłowego produktu wymaga znajomości jego składu, analizy i identyfikacji składników, ich stężeń oraz oceny ewentualnych interakcji ze zjawiskami fizjo- i patologicznymi w obrębie jamy ustnej. Konieczne jest więc poznanie kryteriów, jakimi należy się kierować w ocenie skuteczności, bezpieczeństwa i ewentualnych skutków ubocznych poszczególnych produktów.

Większość past do zębów jest zakwalifikowana do sprzedaży jako produkty kosmetyczne. Te natomiast, w których stężenie któregoś ze związków aktywnych jest wyższe niż ustalone dopuszczalne dla produktu kosmetycznego, są traktowane jako produkty lecznicze i są sprzedawane tylko w aptekach.

Aktualnie dostępne pasty do zębów to homogenna zawiesina wodna nierozpuszczalnych substancji abrazyjnych. Do tej bazy są dodawane substancje wzmacniające własności oczyszczające, czyli spieniające i detergenty. Uzupełniają je konserwanty, koloranty, substancje smakowe i aromatyzujące. Natomiast konkretne indywidualne właściwości terapeutyczne nadaje paście dodatek substancji aktywnych (np. własności przeciwpróchnicze uzyskuje się, dodając związki fluoru).

Substancje ścierne

Substancje ścierne w sposób mechaniczny pomagają usunąć z powierzchni zębów płytkę bakteryjną i zewnątrzpochodne przebarwienia. W tym celu używa się węglanów wapnia (stanowiących często nawet 50% składu pasty), dwuwęglanów sodu, pirofosforanów wapnia, krzemianów i związków organicznych typu polimerów. O wyborze środka ściernego decyduje jego wskaźnik twardości, rozmiar cząsteczek, zdolność polerująca i abrazyjna (nie może on uszkodzić powierzchni zęba), a także kompatybilność w stosunku do związków fluoru, np. monofluorofosforan sodu (NaMFP), który jest używany w formie niezjonizowanej, jest kompatybilny z większością substancji ściernych w przeciwieństwie do zjonizowanych związków fluoru (fluorku sodu, fluorku cynku, fluoroamin). Te ostatnie w formie zjonizowanej nie są kompatybilne z niektórymi związkami ściernymi zawierającymi w swoim składzie wapń i łatwej wchodzą z nimi w reakcję. Tym samym fluor staje się niedostępny.

Ponieważ stężenie jonów fluoru w paście do zębów (w sensie aktywności profilaktyczno- terapeutycznej) nie może spaść poniżej 60% ilości wyjściowej, wybór substancji ściernej i związku fluoru musi być najlepszym kompromisem z możliwych.

Wskaźniki ścieralności pasty

Wpływ substancji ściernych zawartych w paście na powierzchnię zęba określa wskaźnik ścieralności pasty określany jako RDA (Relative Dentin Abrasivity) – w stosunku do zębiny bądź jako REA (Relative Enamel Abrasivity) – w stosunku do szkliwa. Częściej używany jest wskaźnik RDA (twardość szkliwa jest tak wysoka, że większość substancji ściernych obecnych w pastach nie stanowi dla niego zagrożenia).

Nie każdy producent podaje na opakowaniu pasty wartość jej wskaźnika ścieralności (ryzyko uszkodzenia struktury twardej zęba w trakcie szczotkowania jest związane nie tylko ze stopniem ścieralności pasty, ale także z jakością szczoteczki i techniką szczotkowania). Przeciętna wartość wskaźnika wynosi 30–40.
Ma on duże znaczenie w pastach do zębów nadwrażliwych oraz tzw. wybielających (im niższy wskaźnik, tym lepiej). Niektóre z tych past mają w składzie substancję ścierną w formie polietylenowych perełek zawieszonych w uwodnionej krzemionce, co zapobiega naruszeniu gładkiej powierzchni zębów.
Współczynnik ścieralności pasty jest ważny także w pastach do zębów dla dzieci. Zęby dzieci mają relatywnie niższy stopień zmineralizowania. Tym samym mniejsza jest twardość szkliwa w zębach mlecznych oraz stałych wkrótce po wyrżnięciu (wtedy wciąż zachodzi proces dojrzewania najbardziej zewnętrznych warstw szkliwa).

Substancje spieniające

Związki spieniające (stanowiące 1–2% składu pasty) są dodawane, by ułatwić usuwanie płytki nazębnej i wypłukiwanie resztek pokarmowych z trudno dostępnych powierzchni, zakamarków i przestrzeni międzyzębowych. Mają właściwości zwilżające, emulgujące, spieniające i rozpuszczające. Ich dodatek zmniejsza ryzyko rozmnażania się bakterii na włosiu szczoteczki do zębów.

Najczęściej używanym związkiem jest laurylosiarczan sodu. To syntetyczny, anionowy detergent, wykazujący działanie przeciwbakteryjne (hamuje wzrost wielu gatunków bakterii Gram (+) i grzybów). Niestety, wywołuje niepożądane efekty: zwiększa przepuszczalność nabłonka błony śluzowej jamy ustnej, denaturuje (dezaktywuje) warstwę ochronną ślinowych mucyn, zmniejszając w ten sposób naturalne zdolności ochronne śluzówki, sprzyja także złuszczaniu nabłonka. Dlatego w okresie występowania jakichkolwiek zmian chorobowych na błonie śluzowej jamy ustnej należy unikać używania pasty z zawartością laurylosiarczanu sodu.
Jako substancja spieniająca i oczyszczająca jest używany także związek (zastrzeżony) o nazwie olafluor (aminofluorek), stosowany przez Elmex. Jego dodatek sprawia, że użycie innych substancji spieniających w paście nie jest już konieczne.

Inne składniki past

Substancje zwilżające
Stanowią do 25% składu pasty. Sprawiają, że nie ma ona charakteru ciała stałego. Nie pozwalają jej także stwardnieć w kontakcie z powietrzem. 

Prócz wody są używane sorbitol, ksylitol, glicerol i glikol propylenowy. Te ostatnie nie mają cech próchnicotwórczych. Nadają paście słodki smak i niwelują gorycz pochodzącą od składnika abrazyjnego.

Związki zagęszczające
W połączeniu z wodą i czynnikami nawilżającymi zwiększają lepkość pasty, zapewniają kohezję podczas wyciskania jej z tuby i sprzyjają jej stabilności podczas magazynowania (0,5–2% składu pasty). Najczęściej używa się związków pochodzenia roślinnego (np. alginatów) lub półsyntetycznych pochodnych celulozy (karboksymetylocelulozy, hydroksyetylocelulozy). Do produkcji niektórych past używa się produktu pochodzącego z alg morskich (viscaryny).

Związki aromatyzujące (smakowe)
Dodawane do pasty stymulują produkcję śliny. Zazwyczaj są używane aromaty pochodzenia naturalnego (olejki eteryczne: miętowy, anyżkowy, eukaliptusowy, waniliowy, cytrynowy, truskawkowy i inne owocowe). Pasty, które mają mieć charakter homeopatyczny, nie mogą zawierać ani mentholu, ani wyciągu z mięty.

Najczęściej są aromatyzowane aromatem jabłkowym. Do past przeznaczonych dla dzieci powszechnie stosuje się aromaty owocowe. Ostateczny smak paście nadają substancje słodzące, niepróchnicotwórcze, takie jak sacharyna, acesulfam lub aspartam.

Związki konserwujące
Dodaje się, by pasty odpowiadały kategoriom bakteriologicznym. Najczęściej są to kwasy benzoesowe i ich sole. Pasty z zawartością dwuglukonianu chlorheksydyny lub niektórych związków fluoru (np. olafluoru) mają istotne cechy antybakteryjne, które pozwalają na pominięcie w recepturze innych związków konserwujących. Związkiem konserwującym często używanym przy produkcji past dla dzieci jest poliaminopropyl.

Koloranty 
Biały kolor nadaje paście dwutlenek tytanu. Inne używane koloranty to chlorofil lub nierozpuszczalne pigmenty (błękitne, czerwone, zielone).

Działanie niepożądane składników past do zębów

Mimo zgodności z obowiązującymi normami niektóre ze składników past są traktowane jako potencjalne alergeny. Dotyczy to szczególnie konserwantów, kolorantów i aromatów. Mogą one wywoływać stan zapalny błony śluzowej, jej pieczenie, szczypanie, zapalenie języka, nadwrażliwość. Dotyczy to ok. ...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Forum Stomatologii Praktycznej
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy