Dołącz do czytelników
Brak wyników

To wiedzieć powinniśmy

27 maja 2019

NR 50 (Maj 2019)

Probiotyki w rekomendacji lekarza dentysty

0 94

Nasza wiedza na temat ogromnego znaczenia mikrobioty przewodu pokarmowego dla funkcjonowania praktycznie wszystkich narządów i układów ludzkiego organizmu nieustannie rośnie. Zrozumienie mechanizmów, za pomocą których drobnoustroje fizjologicznie kolonizujące błony śluzowe modulują głównymi szlakami sygnałowymi, odgrywającymi kluczową rolę w utrzymaniu ogólnoustrojowej homeostazy swojego gospodarza, spowodowało w ostatnich latach wręcz lawinowy wzrost zainteresowania ideą probiotykoterapii jako głównego działania terapeutycznego mającego na celu zoptymalizowanie funkcjonalności układu mikroekologicznego śluzówek.

W środowisku jamy ustnej jako de facto najbardziej wrażliwym na czynniki zakłócające w obszarze dialogu bytującej tam mikrobioty z komórkami gospodarza potencjał wykorzystania ściśle scharakteryzowanych drobnoustrojów probiotycznych – zarówno w profilaktyce, jak i uzupełniająco dla standardowych metod leczenia – wydaje się niezwykle obiecujący.

W środowisku stomatologicznym wciąż bardzo często wartość kliniczna drobnoustrojów probiotycznych jest sprowadzana co najwyższej do „osłaniania” przewodu pokarmowego przed potencjalnie szkodliwym działaniem antybiotyków na fizjologiczny ekosystem bakteryjny jelita grubego. Co więcej, w codziennej praktyce większość naszych interwencji wciąż opiera się na przeciwdziałaniu jedynie skutkom zaburzonej komunikacji na osi mikrobiota jamy ustnej – układ immunologiczny gospodarza, pomimo rosnącej liczby doniesień naukowych bezsprzecznie wskazujących na istnienie ogromnej ilości mechanizmów homeostatycznych w pełni zależnych od aktywności metabolicznej komensalnej mikrobioty jamy ustnej [1–5]. Z tego samego powodu idea bakterioterapii w profilaktyce i leczeniu szeregu schorzeń jamy ustnej, choć niezwykle interesująca, budzi aktualnie niemałe kontrowersje i wątpliwości. 

Tymczasem w świetle obecnych możliwości manipulowania składem jakościowym i ilościowym profilu mikrobiotycznego biofilmu formującego się na twardych i miękkich tkankach jamy ustnej to właśnie wykorzystanie potencjału drzemiącego w drobnoustrojach probiotycznych ma największą szansę na wypełnienie luki pomiędzy standardowym postępowaniem w gabinecie a długoterminowym promowaniem równowagi mikrobiologicznej w jamie ustnej. 

Probiotyki – kwalifikacja drobnoustrojów

Według obowiązujących ustaleń Światowej Organizacji Zdrowia (ang. World Health Organization – WHO) oraz Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (ang. Food and Agriculture Organization of the United Nations – FAO) z 2002 r. pod pojęciem „probiotyk” rozumie się żywe drobnoustroje, które podawane w odpowiednich ilościach wpływają korzystnie na status zdrowotny gospodarza [6, 7]. Należy jednak zaznaczyć, że w świetle aktualnej wiedzy terminem tym określa się nie tylko produkty zawierające żywe drobnoustroje probiotyczne, ale również te mające w składzie ich martwe szczepy lub nawet sam ich materiał genetyczny [8]. 

Dodatkowo, aby dany szczep drobnoustrojów mógł zostać uznany za probiotyczny, musi spełniać szereg rygorystycznych warunków, opisanych szczegółowo w raporcie grupy roboczej WHO/FAO z 2001 r. [9]. Konieczne jest jego pełne zidentyfikowanie fenotypowe i genotypowe (w tym określenie przynależności do konkretnego rodzaju, gatunku, szczepu oraz zdeponowanie go w międzynarodowej kolekcji kultur). 

Ponadto niezbędne jest przeprowadzenie przez producenta badań oceniających funkcjonalność i bezpieczeństwo stosowania danego szczepu probiotycznego, a w dalszej kolejności potwierdzenie jego skuteczności klinicznej w prawidłowo przeprowadzonych metodologicznie badaniach z udziałem ludzi. Dopiero wykazanie korzystnego efektu zdrowotnego typowanego drobnoustroju we wszystkich fazach badań umożliwia zakwalifikowanie go do grupy mikroorganizmów o właściwościach probiotycznych.    

Do dziś zostało opublikowanych co najmniej kilkaset badań z randomizacją, przeprowadzonych metodą podwójnie ślepej próby, pozytywnie oceniających kliniczne zastosowanie ściśle scharakteryzowanych drobnoustrojów zawartych w probiotykach, m.in. w profilaktyce nawracających infekcji, w zapobieganiu biegunkom o różnej etiologii i ich leczeniu, w eradykacji szczepów antybiotykoopornych, w zaburzeniach czynnościowych i organicznych przewodu pokarmowego, we wspomaganiu podstawowej terapii szeregu schorzeń jamy ustnej, w trądziku, alergiach, chorobach autoimmunizacyjnych, a nawet neuropsychiatrycznych i zaburzeniach o podłożu metabolicznym. 

Działanie mikroorganizmów probiotycznych

Szczepy drobnoustrojów probiotycznych, podobnie jak fizjologiczna mikrobiota, oddziałują na organizm wielokierunkowo. Jednym z najważniejszych wymienianych mechanizmów jest zdolność do modulowania zarówno komórkowej, jak i humoralnej odpowiedzi immunologicznej ustroju gospodarza. Jest ona realizowana m.in. poprzez:

  • hamowanie aktywacji czynnika transkrypcyjnego NF-kB (nuclear factor kappa-light-chain-enhancer of activated B cells), 
  • zwiększanie ekspresji PPAR-y (peroxi-some proliferator-activated receptor), 
  • modulację wydzielania cytokin pro- i przeciwzapalnych, 
  • wywieranie bezpośredniego wpływu na komórki prezentujące antygen APC (ang. antigen-presenting cell), 
  • stymulację limfocytów B do produkcji przeciwciał wydzielniczych klasy IgA stanowiących o pierwszej linii obrony wszystkich błon śluzowych. 

Oprócz tego korzystny wpływ drobnoustrojów probiotycznych na status zdrowotny gospodarza jest osiągany poprzez bezpośrednie ograniczanie wzrostu i aktywności metabolicznej drobnoustrojów o właściwościach potencjalnie chorobotwórczych (konkurowanie o pokarm i receptory, syntetyzowanie substancji przeciwdrobnoustrojowych, m.in. nadtlenku wodoru, bakteriocyn, związków systemu laktoperoksydazy, enzymów litycznych czy reuteryny) lub oddziaływanie pośrednie (modyfikowanie receptorów dla toksyn bakteryjnych, zmienianie warunków na powierzchni śluzówek na niekorzystne dla patogenów) [10–14]. 
Zakres terapeutycznego działania mikroorganizmów probiotycznych przeznaczonych stricte dla mikrośrodowiska jamy ustnej (zalicza się do nich głównie szczepy bakterii z rodzaju LactobacillusStreptococcus) również wydaje się bardzo szeroki. Dotychczasowe wyniki badań wskazują na ich silnie modulujący wpływ na skład jakościowy i ilościowy biofilmu bakteryjnego, co w aspekcie długoterminowym skutkuje zmniejszeniem kariogennego potencjału biofilmu naddziąsłowego oraz istotną redukcją obciążenia typowymi periopatogenami w biofilmie poddziąsłowym [15–27]. 

Co szczególnie istotne, podkreśla się również zdolność drobnoustrojów probiotycznych do optymalizowania funkcji bariery nabłonkowej jamy ustnej i promowania korzystnego środowiska cytokinowego, wspierającego procesy naprawcze i regenerację komórek nabłonka poprzez modulowanie zarówno wrodzonej, jak i nabytej odpowiedzi lokalnego układu immunologicznego [28–33]. W związku z tym potencjał terapeutyczny drobnoustrojów probiotycznych w jamie ustnej nie ogranicza się jedynie do modyfikowania miejscowego profilu mikrobiologicznego i tłumienia aktywności patogenów, ale właśnie przede wszystkim polega na wspieraniu korzystnej reakcji gospodarza de facto permanentnie eksponowanego w tym obszarze na ogromną ilość mikroorganizmów.

Co ciekawe, liczne badania opublikowane w ostatnich latach wskazują na szczepy Lactobacillus spp. jako najbardziej pożądane do długoterminowego terapeutycznego manipulowania zarówno samym składem jakościowym i ilościowym biofilmu bakteryjnego twardych i miękkich tkanek jamy ustnej, jak i lokalnym statusem immunologicznym. Należy przy tym podkreślić, że jedynie szczepy Lactobacillus spp. nieprodukujące nadtlenku wodoru wykazują aktywność wspomagającą progresję procesu próchnicotwórczego. Polonskaya jako pierwsza w 1952 r. wykazała w badaniach in vitro hamujący wpływ Lactobacillus spp. na streptokoki [34]. Ich silnie antagonistyczne właściwości wykazane w badaniach Twetmana, Simark-Mattssona i wsp. wydają się szczególnie interesujące w przypadku szczepów Streptococcus mutans [35, 36]. W pracy Caglara i wsp. już po 10 dniach suplementacji probiotyku odnotowano znaczący spadek ilości Streptococcus mutans w ślinie badanych osób w porównaniu do grupy kontrolnej [41].

Ponadto coraz większa grupa badaczy podkreśla korzystny wpływ szczepów Lactobacillus spp., przede wszystkim z gatunku Lactobacillus salivarius, Lactobacillus reuteri, Lactobacillus casei oraz Lactobacillus brevis, w profilaktyce i wspomaganiu standardowych metod leczenia schorzeń przyzębia [37]. Istotną redukcję wartości PI (Plaque Index) oraz GI (Gingival Index) u pacjentów z periodontisis po zastosowaniu szczepów Lactobacillus spp. stwierdzono w pracach Ricciego i wsp. [38] oraz Shimauchiego i wsp. [39], szczególnie u osób z grupy wysokiego ryzyka – aktywnych palaczy. W innych badaniach wykazano zdecydowaną poprawę większości parametrów periodontitis podczas podaży szczepu z gatunku Lactobacillus salivarius [40], zmniejszenie poziomu cytokin prozapalnych w płynie kieszonki dziąsłowej (Gingival crevicular fluid – GCF) oraz istotne ograniczenie aktywności kolagenazy i innych markerów zapalnych w ślinie [42].

Salistat SGL03

Produktem o dużym potencjale terapeutycznym w aspekcie długoterminowego, efektywnego manipulowania statusem mikrobiologicznym i immunologicznym jamy ustnej wydaje się obecny na polskim rynku specjalistyczny preparat stomatologiczny Salistat SGL03, zawierający ściśle scharakteryzowany zarówno genotypowo, jak i fenotypowo szczep probiotyczny Lactobacillus salivarius SGL03 [43]. Co niezwykle istotne, szczep ten występuje fizjologicznie w przewodzie pokarmowym zdrowego człowieka, dlatego jest doskonale przystosowany do panujących tam warunków i tymczasowego oddziaływania na poziomie twardych i miękkich tkanek jamy ustnej. Ponadto wykazuje on niezwykle silną aktywność przeciwdrobnoustrojową, realizowaną poprzez wytwarzanie m.in. nadtlenku wodoru oraz bakteriocyn L27 i L30 o potwierdzonym w warunkach in vitro hamującym wpływie na Streptococcus mutans, Streptococcus pyogenes i Streptococcus sanguinis [43, 44]. 

Niewątpliwym atutem tego preparatu jest zawartość laktoferyny – białka o właściwościach plejotropowych, aktywnego wobec wszystkich grup mikroorganizmów oraz wykazującego dwukierunkowe działanie immunomodulujące (pro- i przeciwzapalne) poprzez indukcję zarówno wrodzonej, jak i nabytej odpowiedzi immunologicznej. Udowodniony hamujący wpływ laktoferyny na drobnoustroje periopatogenne po miejscowej podaży oraz promowanie przeciwzapalnego środowiska cytokinowego w nabłonku jamy ustnej mogą być szczególnie pomocne jako uzupełnienie standardowych czynności u pacjentów z zapaleniem przyzębia [45]. 

Podobny efekt dają zawarte w preparacie olejki rozmarynowy i cytrynowy, które oprócz właściwości silnie przeciwbakteryjnych wobec szeregu kario- i periopatogenów, m.in. Streptococcus mutans, Streptococcus sanguinis, Streptococcus pyogenes czy Porphyromonas gingivalis, działają ściągająco oraz przyspieszają gojenie się śluzówki [44, 46, 47]. 

Podsumowanie

W świetle aktualnej wiedzy na temat ogromnego znaczenia komensalnych drobnoustrojów i wielokierunkowych interakcji pomiędzy nimi a komórkami ludzkiego ustroju pomysł wykorzystania idei bakterioterapii również w praktyce stomatologicznej wydaje się wysoce uzasadniony. Biorąc pod uwagę coraz liczniejsze doniesienia o korzystnym wpływie szczepów drobnoustrojów probiotycznych na status zdrowotny jamy ustnej, terapia probiotyczna jako interwencja stricte oddziałująca na długote...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Forum Stomatologii Praktycznej
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy