Dołącz do czytelników
Brak wyników

To wiedzieć powinniśmy

16 czerwca 2018

NR 40 (Wrzesień 2017)

Ergonomia w pracy w gabinecie stomatologicznym
od pracy z pacjentem po organizację i wyposażenie gabinetu

0 245

Lekarz stomatolog w swojej pracy narażony jest na nadmierne obustronne przeciążenia grup mięśniowych oraz układu kostno-stawowego. Wprowadzenie zasad ergonomii w aspekcie organizacji pracy gabinetu stomatologicznego i zabiegów leczniczych umożliwia nie tylko zwiększenie wydajności i zastosowanie nowoczesnych metod pracy, lecz może także zminimalizować obciążenie organizmu człowieka oraz ograniczyć stopień narażenia na czynniki szkodliwe. 

Najważniejsze czynniki szkodliwe w pracy lekarza dentysty

Aby uświadomić sobie warunki pracy lekarza dentysty w gabinecie stomatologicznym, warto zastanowić się, jaka jest charakterystyka tego zawodu w aspekcie ergonomii. Praca lekarza dentysty w znaczącej mierze składa się z czynności wykonywanych w pozycji siedzącej. Istnieje również mała grupa czynności, które można wykonać w pozycji stojącej (zabiegi protetyczne i chirurgiczne). Motoryka tej pracy polega na wykonywaniu precyzyjnych czynności za pomocą palców i dłoni. Przykładem innych uciążliwości wykonywanych zadań jest duża liczba powtórzeń ruchów monotypowych, długotrwały skurcz mięśni i bezruch pochylonej do przodu pozycji ciała. Niezależnie od specyfiki wykonywanej czynności jest to też zawsze praca umysłowa, wymagająca koncentracji narządu wzroku na bardzo małych elementach jamy ustnej. Każda zmiana pozycji głowy wymaga zmiany akomodacji oka. Dlatego ważnym czynnikiem będzie również odpowiednie oświetlenie – zarówno pomieszczenia, jak i samego pola pracy. Prace precyzyjne wymagają oświetlenia o natężeniu ok. 1000–1500 luksów. Im mniejsze pole operacyjne, tym większe powinno być natężenie światła. Według norm Unii Europejskiej lekarz dentysta należy do grupy zawodowej, od której wymaga się w polu pracy rozróżniania szczegółów wielkości 0,1–0,3 mm.Niewłaściwe oświetlenie powoduje znużenie narządu wzroku, obniża zdolność akomodacji oka i podrażnienie spojówek. Znaczna część pracy lekarza dentysty wykonywana jest za pomocą urządzeń mechanicznych, które są źródłem hałasu i wibracji. Ryzyko urazu akustycznego następuje przy poziomie hałasu od 85 dB dla ośmiogodzinnego dnia pracy. Urządzenia używane w gabinecie stomatologicznym z reguły nie przekraczają podanego poziomu oprócz sprężarek tłokowych. Należy jednak pamiętać, że zabiegi stomatologiczne to czynności precyzyjne, a norma hałasu przy pracach precyzyjnych to 50 dB. Kolejnym elementem środowiska pracy lekarza dentysty jest kontakt z drobnoustrojami pacjenta i możliwość potencjalnego zakażenia, a także powstania zakażeń krzyżowych. Do infekcji może dojść drogą bezpośrednią, ale również drogą kropelkową poprzez kaszel, kichanie, aerozol powstający przy pracy końcówkami unitu stomatologicznego. Epidemiologicznie najgroźniejszym zagrożeniem pozostaje wirus zapalenia wątroby typu HBV. W Polsce 1–1,5% społeczeństwa, czyli ok. 380 000–500 000 ludzi ma dodatni „+” antygen HBs. Wirus HBV ulega zniszczeniu w autoklawie po 30 min sterylizacji, ale w temperaturze pokojowej lub zamrożony może przetrwać wiele lat. Niewysterylizowane narzędzia medyczne w kontakcie z krwią z HBV mogą być źródłem zakażenia nawet po wielu latach.

Pozycja zbalansowana lekarza dentysty

Podczas pracy przy jednostce stomatologicznej istotna jest pozycja lekarza, asysty i pacjenta, ustawienie instrumentarium i światła. Podstawową zasadą podejścia ergonomicznego do wykonywanej pracy jest to, że każda wykonywana czynność ma określoną postawę ciała. Dla lekarza dentysty wskazana jest tzw. siedząca pozycja zbalansowana – odciążająca najbardziej narażone na przeciążenie odcinki kręgosłupa podczas wykonywania czasochłonnych i precyzyjnych zabiegów stomatologicznych. Inne określenia dotyczące pozycji siedzącej lekarza dentysty, używane w ergonomii, to postawa symetryczna lub funkcjonalna. Zasadą postawy zbalansowanej jest utrzymanie relatywnie prosto i symetrycznie tułowia i szyi. Stabilizację w polu pracy uzyskujemy poprzez siedzenie na specjalnie wyprofilowanym i przednio pochylonym siedzisku fotelika. Głowa może być pochylona do przodu nie więcej niż 25°, nie są wskazane boczne ruchy głową, jednak większość dentystów nachyla głowę o 5–10°. Ramiona i łokcie powinny być razem blisko bocznej linii ciała (tułowia), niepodniesione w stawie barkowym. Przedramiona mają być podniesione minimalnie pod kątem 10° i maksymalnie 25°. Górna część tułowia może być przechylona do 10°, ale należy tego unikać. Odległość między oczyma operatora zabiegu a polem pracy, czyli jamą ustną pacjenta, powinna wynosić 35–40 cm. Kąt pomiędzy udem a podudziem powinien mierzyć 110°. Całe stopy mają być oparte na podłodze na płaskim obcasie obuwia. Nieprawidłowo ustalona odległość pracująca będzie miała wpływ na pracę w postawie skręcenia tułowia, szczególnie z uniesionym barkiem lub nadmiernym przechyleniem ciała do przodu. Należy unikać rotacji, zginania i przechylania bocznego tułowia do strony pracującej. Taka pozycja powoduje zwężenie przestrzeni żebrowo-obojczykowej, ucisk na nerwy i naczynia, a w rezultacie zmniejszenie przepływu krwi i zmęczenie mięśni. Jeśli istnieje konieczność nachylenia się nad głową pacjenta, należy ruszyć razem z fotelem do przodu cały tułów od bioder, a nie tylko głowę i szyję! Dla pracy na cztery ręce opracowano klasyfikację najbardziej charakterystycznych ruchów części ciała lekarza dentysty i asystentki. W pracy przy leżącym pacjencie wskazane są pierwsze trzy klasy ruchów, z ograniczeniem klasy IV i V do minimum. Przy użyciu klasy IV i V lekarz traci ustaloną pozycję zbalansowaną ciała, zmianie ulega natężenie światła w polu operacyjnym i akomodacja soczewki oka operatora. 

Klasy ruchu w stomatologii:

  •     klasa I – tylko palce,
  •     klasa II – palce i nadgarstek,
  •     klasa III – palce, nadgarstek, łokieć,
  •     klasa IV – cała ręka, ramię, biodro,
  •     klasa V – cała ręka, ramię, biodro, cały kręgosłup.

Pozycja pacjenta

W ergonomicznych zasadach pracy stomatologicznej pacjent musi być ułożony w pozycji leżącej. Wówczas lekarz ma lepszy dostęp do pola operacyjnego jamy ustnej, dobrą widoczność bezpośrednią lub pośrednią pola operacyjnego. Taka pozycja pacjenta zapewnia też stały komfort pracy lekarzowi i asyście. Operator i asysta nie znajdują się w torze oddechowym pacjenta, co z uwagi na problem rozprzestrzeniania się aerozolu podczas pracy końcówkami jednostki stomatologicznej ma istotne znaczenie. Jeśli pacjent jest ogólnie zdrowy i jednostka zawiera sprawnie działający ślinociąg, nie ma przeciwwskazań do położenia go w tej pozycji. Pacjent musi pozostać w pozycji półleżącej, jeśli ma niedrożny nos, w przypadku ciąży, dużej otyłości lub zdiagnozowanych niektórych chorób układu krążenia i kręgosłupa. Aby przekonać pacjenta do położenia się na fotelu, można wytłumaczyć mu, że wówczas istnieje mniejsze niebezpieczeństwo zachłyśnięcia lub omdlenia podczas zabiegu stomatologicznego. Należy pamiętać, że pacjent leży na fotelu dentystycznym tyko kilkadziesiąt minut, a zespół stomatologiczny pracuje przy fotelu kilkanaście godzin dziennie.

Instruktaż ułożenia pacjenta do pozycji leżącej:

  1. Pacjent powinien łatwo usiąść w zerowej pozycji fotela przypominającej krzesło.
  2. W pozycji zerowej część tylna fotela powinna być odchylona o ok. 30°. 
  3. Kiedy pacjent już siedzi, należy podnieść fotel do góry, aby lekarz mógł ułożyć swobodnie swoje nogi.
  4. Fotel należy ułożyć równolegle do podłogi.
  5. Następnie należy wolno cofać fotel do momentu: a) gdy linia łącząca nos i kolano pacjenta jest równoległa do podłogi, b) gdy linia przechodząca przez górny łuk zębów (szczęki) pacjenta jest prostopadła do podłogi.
  6. Pacjent powinien przesunąć głowę maksymalnie na podgłówek fotela.
  7. Jama ustna pacjenta powinna znajdować się na poziomie łokci dentysty.
  8. Lekarz dentysta powinien utrzymać przedramiona lekko podniesione – minimalnie pod kątem 10° i maksymalnie 25°. 

Organizacja i wyposażenie gabinetu

Obecnie wielu producentów różnych urządzeń opisuje swój produkt jako „ergonomiczny”. Określenie to pozwala na zdobycie zaufania klienta i niesie za sobą pewną gwarancję, że producent, opierając się na wiedzy o fizycznych i umysłowych możliwościach człowieka, optymalnie zaprojektował dany sprzęt tak, by podnieść wydajność pracy w określonych warunkach fizycznych. Wiadomo, że ergonomia stawia problem człowieka na pierwszym miejscu. Aparatura, warunki otoczenia i organizacja pracy muszą być rozwijane i adaptowane do zdolności, umiejętności, potrzeb i możliwości człowieka, a nie odwrotnie. Człowiek nie może łatwo zmienić cech fizycznych, swej fizjologii czy psychiki. Dlatego trzeba zmieniać i dostosować do niego aparaturę, warunki otoczenia oraz organizację pracy. 

Jeżeli sprzęt zaprojektowany jest „ergonomicznie”, to znaczy, że jego wymiary są dostosowane do antropometrycznych wymiarów użytkownika. Antropometria jest nauką o mierzeniu i wymiarach ludzkiego ciała. Pomiary te służą do określenia właściwych wymiarów produktu dla różnych grup użytkowników. Antropometryczne wymiary są zwykle wyrażone w centylach i większość ergonomicznych wzorów stara się zadowolić użytkowników w przedziale pomiędzy 5. centylemu kobiet a 95. centylem u mężczyzn. Oznacza to, że krzesło powinno być dostosowane do wysokości nóg kobiety zakwalifikowanej wymiarami od 5. centyla oraz do wysokości nóg mężczyzny maksymalnie z 95. centylem. Ergonomiści projektują produkty w ten sposób, aby były dostosowane do jak największej liczby użytkowników. Ergonomicznie zaprojektowany produkt powinien się mieścić w granicach pomiędzy 5. a 95. centylem, czyli powinien być odpowiedni dla 90% użytkowników (95 – 5 = 90). Pozostałe 10% użytkowników to kobiety poniżej 5. centyla i mężczyźni powyżej 95. centyla. Niestety, dla tej grupy osób sprzęt nie może spełnić norm ergonomicznych, co dotyczyć będzie również jednostek stomatologicznych. Ten problem zauważono już w Holandii, gdzie trwa dyskusja, czy można dokonywać wstępnej selekcji antropometrycznej studentów i nie przyjmować na studia stomatologiczne osób o wzroście poniżej 156 cm i powyżej 195 cm. Wiadomo bowiem, że takie osoby nie są w stanie utrzymać prawidłowej pozycji ciała przy fotelu dentystycznym podczas pracy i będą bardziej narażone na przeciążenia mięśniow...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Forum Stomatologii Praktycznej
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy