Dołącz do czytelników
Brak wyników

Higiena rąk, czyli bezpieczeństwo i walka z zakażeniami w gabinecie stomatologicznym

artykuły | 16 kwietnia 2018 | NR 34
138

Problem higieny rąk to temat wstydliwy i wciąż oficjalnie nieistniejący, mimo że większość zakażeń w gabinetach zabiegowych przenoszona jest drogą kontaktową przez ręce personelu medycznego. Gabinet stomatologiczny zajmuje szczególne miejsce pośród potencjalnych źródeł zakażeń. Każdy zabieg w jamie ustnej, zasiedlonej przez ogromne ilości różnych mikroorganizmów, jest przyczyną skażenia nie tylko instrumentów użytych do zabiegu, ale także rąk stomatologa i obecnych w gabinecie powierzchni. Zastosowanie zaleceń dotyczących mycia i dezynfekcji rąk obniża częstość przenoszenia drobnoustrojów i występowania zakażeń z nimi związanych. Jest też nieodzownym wstępem do ochrony samego stomatologa.

O florze bakteryjnej skóry 

Celem higieny rąk jest tylko zmniejszenie liczby mikroorganizmów bytujących na skórze do bezpiecznego poziomu. Jakakolwiek metoda postępowania zostałaby wybrana, skóra rąk nigdy nie stanie się jałowa. Można jedynie zredukować liczbę drobnoustrojów na niej obecnych, bowiem na powierzchni skóry każdego człowieka występuje flora stała,
tzw. fizjologiczna, która nie ma właściwości chorobotwórczych, a zapewnia prawidłowe funkcjonowanie skóry jako
bariery ochronnej. 

Drobnoustroje bytujące na skórze na stałe to bakterie, grzyby i wirusy. Są one zaadaptowane do warunków ekologicznych panujących na powierzchni ciała. Stanowią barierę ochronną przed kolonizacją innymi, chorobotwórczymi drobnoustrojami (np. patologicznymi szczepami grzybów). Skład tej flory pod względem jakościowym i ilościowym jest różny w zależności od lokalizacji części ciała, wieku, płci, odżywiania, temperatury i wilgotności. Wewnętrzna strona dłoni stwarza szczególne warunki do rozmnażania się drobnoustrojów (występuje tu nawet do 100 000 bakterii na 1 cm2 skóry, podczas gdy na grzbiecie dłoni obecnych jest 1000–10 000 bakterii na 1 cm2). Jednak kolonizacja i rozmnażanie się bakterii z jednej strony, a z drugiej eliminacja ich przez proces złuszczania naskórka stwarzają warunki dla zachowania miejscowej równowagi. Komensalne bakterie rozmnażają się w mieszkach włosowych, przewodach wyprowadzających gruczołów łojowych, fałdach, zgięciach i mikroskopijnych kryptach skóry. Stamtąd przemieszczają się one w kierunku najbardziej zewnętrznych warstw naskórka, by wmieszać się w tzw. przejściową florę bakteryjną. Chorobotwórczość stałej flory bakteryjnej jest niewielka. Generalizując, nie powinna ona stać się przyczyną krzyżowego zakażenia, chyba że w związku z interwencją chirurgiczną. 
Wspomniana przejściowa flora bakteryjna składa się natomiast z drobnoustrojów niezdolnych do stałego przebywania na skórze i rozmnażania się. Pochodzi ona od osób i przedmiotów środowiska, z którymi jest się w kontakcie. U pracowników służby zdrowia stanowią ją często mikroorganizmy chorobotwórcze. Badania naukowe dowodzą, że na brudnych rękach personelu medycznego znajdować się może ok. 130 szczepów bakteryjnych należących do gronkowców, pałeczek niefermentujących i pałeczek jelitowych. Wiele z nich wykazuje oporność w stosunku nawet do 30 antybiotyków. Drobnoustroje te przenoszone na pacjenta czy sprzęt medyczny mogą stać się przyczyną zakażeń.

Powody, dla których mycie rąk jest konieczne

Celem mycia rąk jest usunięcie widzialnego i niewidzialnego brudu. Użycie mydła o neutralnym lub lekko kwaśnym pH zapewnia jego eliminację wraz z większością flory przejściowej. Flora komensalna ma natomiast każdorazowo zdolność odnawiania się. 

Dopiero dezynfekcja rąk z użyciem substancji antyseptycznych powoduje usunięcie flory przejściowej w całości, z równoczesnym zahamowaniem czasowym rozwoju flory komensalnej. Efekt bakteriobójczy jest wtedy natychmiastowy, z przedłużającym się działaniem 2–6 godzin (zależnie od użytego środka do dezynfekcji). W związku z tym mycie rąk pozwala na redukcję infekcji przenoszonych drogą kontaktową. Należy pamiętać, że używanie rękawic przez personel medyczny nie zwalnia z mycia rąk! Z jednej strony decyduje o tym delikatność i brak wytrzymałości rękawic, z drugiej fakt szybkiego namnażania się bakterii na skórze rąk pod rękawiczkami. Mycie rąk jest czynnością najprostszą, ale podstawową, a zakładanie rękawic tylko czynnością uzupełniającą mycie rąk, której nigdy nie zastąpi. 

Podstawowe mycie rąk 

Mycie rąk pod bieżącą, letnią wodą, z użyciem płynnego mydła jest najważniejszą czynnością higieniczną. Pozwala ona na usunięcie ze skóry rąk znacznej liczby drobnoustrojów należących do flory przejściowej, stałej oraz widocznych zabrudzeń. Zabieg ten w znaczący sposób ogranicza narażanie pracownika medycznego i pacjenta na zakażenia w ogóle. Przez staranne mycie rąk można usunąć nawet 90% mikroorganizmów z powierzchni skóry. Efekt ten można uzyskać jednak tylko wtedy, kiedy ręce pozbawione są biżuterii, paznokcie są krótko obcięte, skóra nie ma zmian chorobowych, a do mycia używa się odpowiedniej ilości środka myjącego i myje całą powierzchnię rąk (dłonie, przestrzenie między palcami, kciuki i nadgarstki).
Najczęstsze sytuacje wymagające podstawowego mycia rąk to: po wejściu i przed wyjściem z gabinetu, po wejściu i przed wyjściem każdego pacjenta, przed przystąpieniem do pracy z materiałami i urządzeniami sterylnymi, po każdej codziennej czynności (np. pobyt w toalecie, wykonywanie prac porządkowych i czystościowych, a także przed spożyciem posiłku).
Do mycia rąk potrzebne są: bieżąca ciepła woda, mydło w płynie, papierowe ręczniki, kosz na śmieci. Średni czas trwania higienicznego mycia rąk to minimum 30 sekund. Czynność warto wykonać dwukrotnie.

Mydło w płynie w dozowniku powinno zastąpić mydło w kostce, które jest doskonałą pożywką dla drobnoustrojów. To ostatnie pozostaje zazwyczaj długi czas w środowisku wilgotnym (mydelniczka) i ciepłym (temperatura pokojowa), a kolejni użytkownicy podczas mycia rąk przenoszą na mydło w kostce liczne drobnoustroje (również chorobotwórcze). Wydaje się jednak, że obecność mydła w kostce w gabinecie jest już daleką historią.

Ręce po umyciu powinny być osuszane jednorazowym ręcznikiem. Stosowanie suszarki z nadmuchem nie jest wskazane. Ręczniki papierowe należy umieszczać w specjalnym, zamykanym podajniku. Bezpośrednio przed jego uzupełnieniem należy go umyć i zdezynfekować. 

Coraz częściej w gabinetach stomatologicznych montuje się krany w umywalce zaopatrzone w baterie łokciowe, pedałowe lub na fotokomórkę, a pojemniki na mydło i środki dezynfekujące z automatycznymi dozownikami. 

Używane mydło musi być wolne od drobnoustrojów. Jego czystość mikrobiologiczna zależy od...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Forum Stomatologii Praktycznej
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy